1 ـ اروزگان ( ترین کوت )

ولایت اروزگان اُروزگان یکی از ۳۴ ولایت (استان) افغانستان است. مرکز این ولایت شهر ترین کوت می باشد. ارزگان ساحه وسیعی را در شمال شرق قندهار تشکیل می دهد. گذشتهء تاریخی ارزگان صاحب طبقات ناصری ارزگان را از شهرهای قدیم غور می داند. سنگ نبشه های متعددی در آن موجود است که بیانگر کیش مهر پرستی در سدهء پنجم در آن وادی بوده است و به نظر می آید که نامگذاری آن هم مبتنی بر همین آیین بوده است. تقسیمات اداری ولسوالی ترين‌کوت ـ ولسوالی چوره ـ ولسوالی خاص‌اروزگان ـ ولسوالی شهيد حساس ـ ولسوالی دهراود ـ ولسوالی نيش نواحی ارزگان اجیرستان: در شرق ارزگان و ناحیهءغربی بهسود واقع شده است که در کتب تاریخی به شکل حجیرستان و [[جیرستان] ]هم آمده است. در قسمت شرقی آن تپه ی است مشهور به شهر قرغان( به معنی قلعه و حصار). دایکندی: یکی از مناطق محروم ولایت اُروزگان به نام دایکندی در تاریخ ۲۸ مارچ ۲۰۰۴ به عنوان یک ولایت جداگانه تشکیل شد. دای به معنی قبیله یا سرزمین و بزرگ و با مردم به کار می رفته است. چنانکه در نامهای ترکی مغولی به صورت پسوند و یا پیشوند در نام اشخاص استفاده می شده است. در لهجهء هزارگی دی معنای زیاد، بسته، یکجایی و خرمن را می رساند. دایزنگی: شهرستان: از نظر تاریخی شهرستان جزء ناحیه وسیعی به نام غرجستان بوده که جزئی از سرزمین غور یا پاروپامیزاد بخش مرکزی خراسان یا افغانستان امروز که شمالاً به باختر(باکتریا) جنوباً به زابل و سیستان و غرباً به هرات (ایریا) و شرقاً به زابل و گندهارا محدود و متصل می شده است. [ویرایش] منبع : ویکی‌پدیای انگلیسی، نسخهٔ ۸ نوامبر ۲۰۰۶.

2 ـ بادغیس( قلعه نو ) 

ولایت بادغیس ولایت (استان) بادغیس از ولایت‌های شمال غربی کشور افغانستان به مرکزیت قلعه نو است. بادغیس از طرف غرب به ولایت هرات، از شرق به ولایت فاریاب، از شمال به کشور ترکمنستان و از جنوب با ولایت غور هم‌سرحد می‌باشد. این ولایت ۲۳٫۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد و دارای شش ولسوالی است. تقسیمات اداری مرکز ولایت: قلعه نو ولسوالی قادس ولسوالی جوند ولسوالی مرغاب نواحی بادغیس جوند یا جوین مرغاب بند سبزک پیشینه نام : بادغیس نامی است کهن و در یشتها از آن با عنوان «وائیتی گئس»، نام دوازدهمین کوهی که در زمین پدیدار گشته، یاد شده‌است. این واژهٔ اوستایی در بندهش به‌صورت «وادگِس» یا «وادغِس» آمده‌است. بادغیس کوهی‌است در مرزهای بادغیسان و آنجا ناحیه‌ای است پر دار و درخت. یاقوت بادغیس را محل وزش بادهای بسیار معنا کرده‌است و اصل آن را بادخیز می‌داند؛ ولی این وجه اشتقاق اساسی ندارد و معنی آن معلوم نیست، اما جزء آخر آن که «گئس» باشد، در اوستا به معنی «گیس» است. تاریخچه : بادغیس در زمان ساسانیان در قلمرو آن دولت بوده‌است و پس از آنکه به روزگار خسرو اول انوشیروان سرتاسر ایران به چهار بخش تقسیم شد، بادغیس نیز جزو مناطق چهارده‌گانهٔ خراسان درآمد و حکمران آن یکی از چهار مرزبان خراسان، و ملقب به برازان بود. همچنین بادغیس یکی از نواحی اسقف‌نشین ایران در زمان ساسانیان به شمار می‌رفت. این ناحیه به سبب واقع شدن در مرزهای شمال شرقی امپراتوری ساسانیان، در معرض تهاجم ترکان و هپتالیان قرار داشت. بادغیس جز قلمرو هپتالیان محسوب می‌گردید که در مقابل پیشروی سپاه اسلام به سرکردگی نیزک طرخان ایستادگی زیادی کردند. به گفتهء مولف گمنام حدود عالم بادغیس سیصد قریه داشته‌است. مهم‌ترین و پر نفوذترین شهر آن دهستان و مرکز حکومت بادغیس در کوغن آباد قرار داشته‌است. تا زمان تقسیم بندی اداری ، سیاسی افغانستان درسال ۱۹۶۲ بادغیس جزء قلمرو هرات بود. ارتباط مزبور ریشه‌ای دراز در زمانهای قدیم دارد. در بازار‌های بادغیس بازرگانان و صنعتگرانی وجود دارند که به بیشتر اهل هرات اند و یا هراتی بودن خود را بطور کامل حفظ کردند. بادغیس زادگاه حنظله بادغیسی٬ نخستین شاعر پارسی‌زبان پس از اسلام می‌باشد. جمعیت : بادغیس ولایتی است که از راه ارتباطی کافی کم بهره‌است و آب کافی ندارد. به همین خاطر کمترین جمعیت ( جمعیت نسبی) را در افغانستان دارد و درجه رشد و توسعه این ولایت در پائین ترین سطح است. علاقه داری کشک کهنه از دوازده سال پیش به ولسوالی کشک کهنه تبدیل شده‌است که این ولسوالی توسط الحاج محمد ابراهیم کشکی از ولایت بادغیس جدا شد و از جمله ولسوالی‌های ولایت هرات شد . و فعلا این ولسوالی مربوط هرات می‌باشد و ولسوالی مرضی بین بادغیس و هرات است . این ولسوالی حدودا ۸۰ هزار نفر جمعیت دارد که از دوازده سال پیش بزرگ و کلان این ولسوالی الحاج محمد ابراهیم کشکی می‌باشد . که فعلا هم در این ولسوالی منحیث ولسوال از طرف دولت افغانستان و از طرف خود مردم این ولسوالی و رضایت آنها فعالیت دارد. منابع : جغرافیای شهری در افغانستان: نوشته اروین گروتس باخ دانشنامه ایران حاشیه بر بندهش، مهرداد بهار حاشیه بر یشتها، ابراهیم پورداود  

3 ـ بامیان

ولایت بامیان : به مرکزیت شهر «بامیان» از ولایت‌های مرکزی کشور افغانستان است. مساحت آن ۱۷٫۴۱۴ کیلومتر مربع و جمعیت آن بر اساس برآوردهای دهه ۱۹۸۰ میلادی، ۲۸۱٫۰۰۰ نفر است. مردم ساکنان اصلی این ولایت را هزاره‌ها تشکیل میدهد که البته حدودآ ۳ الی ۵ در صد دیگر تاجیک نیز میباشد وکاملآ به زبان فارسی دری وبا لهجه (هزارگی) صحبت میکنند واهل تشیع میباشدولایت بامیان یکی از نقاط تاریخی و کهن و همچنین دارای مناظر و طبیعت زیبا است. ولایت بامیان در طول تاریخ بیشترین اسیب‌ها چه از رژیم سابق وچه در حال حاضیر دیده ومی بیند به علتیکه این مردم یعنی (هزاره‌ها) با چهره اسیایی، ایمان واعتقادات شان به عنوان یک شیعه مسلمان بیش از دونیم قرن است که مورد اماج وحمله قرار میگیرد.واین ملت(هزاره‌ها) خیلی براحتی با اقوام‌های دیگر مین جمله اوزبیک‌ها وترکمنی‌ها کنار می‌اید به علت که هزاره‌ها اصولآ از نژاد ترک مغول هست وهمچنان با تاجیک‌ها بنا به یک سری عنعنات و وجه‌های مشترک که دارد رابطه خوبی نسبت به قوم پشتون دارد وبا انهم که که هزاره نسیت به همه اقوام افغانستان از بیشترین تبعیض بر خوردار هست نسبت به سائیر اقوام صبور وکوشاه میباشد واین ولایت معروف به قلب هزارستان (هزاره جات) مشهور است. بت‌های معروف بودا که در زمان حکومت طالبان منفجر شدند نیز درمرکز ولایت قرار دارد. این بت‌ها از شهرت جهانی برخوردار هستند و یکی از جاذبه‌های توریستی به شمار می‌آیند.بند امیر واقع در ولسوالی یکاولنگ از دیگر جاذبه‌های توریستی این ولایت به حساب می‌آید که اخیرا از سوی دولت به عنوان اثار ملی ثبت شد.بند امیر شاید یکی از زیباترین مناظر طبیعی دنیا باشد. ولسوالی‌ها ۱. ولسوالی ورس که در کتابهای ثبت احوال یا شناسنامه ملی بنام (ورث)نیز ثبت شده‌است. این ولسولی در جنوبی ترین نقطه ولایت قرار دارد و با ولسولی‌های (ناهور) از ولایت غزنی. ولوسوالی (حصه دوم بهسود) از ولایت میدان وردک.و لسوالی(شهرستان) از ولایت دایکندی هم مرز می‌باشدو در حدود ۱۶۰۰۰۰ هزار نفر جمعیت دارد ومطابق احصائیه بکی از موسسات بین المللی یکی از عقب مانده ترین ولسوالی‌های افغانستان می‌باشد. در سالهای بعد از حکومت طالبان و حضور قوای بین المللی در افغانستان کم ترین توجه شاید به این ولسوالی شده باشد. مرکز ولسوالی در یکی از دره‌های بسیار تنگ واقع شده. علاقه داری‌های این ولسوالی به نامهای سفید غو سفلی. سفید غو علیا. تخت وسرخ جوی می‌باشد. بند امیر پنجاب شیبر کهمرد ورس یکاولنگ سیغان[۱] گذشتهٔ تاریخی در اوستا(یشتها، ص ۱۰۰) و همچنان در بندهشن) در زبان پهلوی به شکل بامیگان آمده‌است. مجسمه‌های بودا که بلندترین مجسمه‌های جهان محسوب می‌گردید از یادگارهای دینی دورهٔ کانیشکا از امپراتوران کوشانی به حساب می‌آید. هیوان تسنگ زایر چینی در سالهای ۶۰۰ قبل از میلاد از آن ناحیه گذشته‌است از بتهای بامیان چنین یاد می‌کند که اشعهٔ زرین از آن می‌تابد و احجار قیمتی و زیور آلاتش چشم را خیره می‌سازد.[۲] در دورهٔ اسلامی بامیان یکی از شهرهای مهم و آباد خراسان و مرکز شیران بامیان محسوب می‌شود.اما در قرن هفتم هجری بر اثر حملهٔ مغول همانند اکثر شهرهای خراسان به خاک یکسان می‌گردد. جوینی می‌گوید: «و به بامیان رسیدند ارباب آن از باب مخاصمت و مقاومت در می‌آمدند... ناگاه از شست قضا که نای کلی آن قوم بود تیر چرخی که مهلت نداد از شهر بیرون آمد به یک پسر جغتای رسید که محبوبترین احفاد چنگیز خان بود»[۳] با مرگ آن پسر چنگیر فرمان داد تا هر جانور که باشد از بنی آدم تاانواع بهایم بکشند و کشتند و حتی بچه در شکم مادر نگذاشتند و بامیان را «موبلغ» (یعنی شهر بد) نام نهادند. قدمت و شکوه مجسمه‌های بودا در بامیان ایجاب میکند که این آثار در ردیف عجایب هفت گانه جهان قرار گیرد. نواحی بامیان بامیان یکی از شهرهای کهن و تاریخی ایران و افغانستان امروزی محسوب می‌گردد. وجود پیکره‌های تخریب شده بامیان (توسط طالبان در سال ۲۰۰۰ میلادی تخریب شد)، شهر غلغله، شهر ضحاک و بند امیر این شهرها به یکی از مراکز مهم توریستی افغانستان تبدیل نموده بود. منابع [۱] ↑ http://cso-af.net/cso/documents/Nation.xls [۲]↑ هیوان تسنگ. «فصل اول، ص ۱۱۳». سی یوکی. [۳]↑ جوینی. «ج۱، طبع لیدن، ص ۱۰۶». جهانگشای جوینی.  

4 ـ بدخشان ( فیض آباد ) 

ولایت ( اوستان ) بَدَخشان که مرکز آن فیض آباد است : یکی از ولایت‌های کشور افغانستان است. بدخشان در شعرهای شاعران به کیفیت لعل خویش معروف بوده‌است. بدخشان در شمال شرقی افغانستان واقع است. این ولایت در سال ۱۸۹۶ میان دو امپراتوری بزرگ (روسیه تزاری و بریتانیا) به دو بخش تقسیم گردید. یک بخش این استان تحت نام بدخشان روسیه و بعدا منطقه خودگردان کوهستانی بدخشان شوروی با مرکزیت شهر خاروغ به روسیه تعلق گرفت، و بخش دوم با مرکزیت شهر فیض‌آباد به امارت افغانستان پیوست. روسیه و انگلیس آمودریا (جیحون) را به عنوان مرز طبیعی پذیرفته و توسط ستونهای مرزی نشانه‌گذاری شد. در سال ۱۹۱۷ بعد از پیروزی انقلاب بلشویکی در روسیه بدخشان روسیه به شوروی در تشکیل جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان تعلق گرفت. فرهنگ و نژاد : مساحت بدخشان افغانستان ۴۷۴۰۳ کیلومتر مربع بوده و جمیعت آن بالغ بر یک میلیون و هفتصدو پنجاهزار نفر است، اکثریت باشندگان این استان را تاجیکان تشکیل داده و به زبان فارسی حرف می‌زنند.در بدخشان زبانهای دیگری به نام زبانهای پامیری (از خانواده زبانهای ایرانی شرقی) هنوز زنده هستند، و مردم به آنها تکلم می‌نمایند.مردم بدخشان دارای اصلیت آریائی بوده و از اصیلترین قبایل ساکن در افغانستان میباشند. اکثر مردم اینولایت ( استان ) باسواد بوده و به ارزشهای دینی خود سختگیر اند. جغرافیای طبیعی : بدخشان دارای کوههای بلند و رودخانه‌های خروشان است، فراورده‌های عمده این استان گندم، جو، جودر (گندم سیاه)، جواری (ذرت)، و ارزن است، از جمله میوه‌های این ولایت ( استان ) توت و چارمغز (گردو)، زردآلو، آلوبالو و سیب آن مشهور است.سیب بهارک و چارمغز سرغیلان درین ولایت از شهرت خوبی برخوردار است. بدخشان به داشتن معادن لعل، لاجورد، زمرد، فیروزه و طلای خویش دارای شهرت است. عمده ترین مخزنهای طبیعی آن، در یمگان لاجورد به حجم سه صدکیلومتر طول و ۴۷ کیلومتر عرض، و معدن لعل در سرغیلان که ازان به علت عدم مشخص بودن محل آن استفاده صورت نمیگیرد، میباشد. در نتیجه برسیهای که اخیراً در مورد نفت در افغانستان صورت گرفته‌است، این استان را دارای زخایر بزرگی نفتی تثبیت نموده‌اند. این استان با جمهورهای تاجیکستان، پاکستان و استان سینکیانگ جمهوری مردم چین دارای مرز مشترک است. کوه‌های مهم این ولایت :خواجه‌محمد، هزارچشمه و سفیدخرس نام دارند. رودخانه‌های مهم آن عبارت‌اند از رود کوکچه، واخان، انجمن، وردج، تگاب، تنگی شیوا، پامیر، جرم، چاهیل در سرغیلان، آغرده در غارسپان، غوری‌سنگ، درواز، راغ.ولایت بدخشان ۵۳ فیصد منابع آبی افغانستان را داراست. بلند ترین قلهِ کوه‌های هندوکش در خاک افغانستان بنام «نوشاخ» درین ولایت قرار دارد.پامیر که به نام بام دنیا معروف است، درین ولایت موقیعیت دارد. دریاچه (در فارسی افغانستان جهیل)‌های آن شیوا، سرغیلان زرقل و چقمقین نام دارند. بدخشان؛ در همهٔ متون ادبی جهان و بویژه فارسی کهن، نسبت شهرت لعلش جایگاه ویژه داشته‌است و ادیبان و شعرا آن را در پهلوی عقیق یمن مثال زده‌اند. اماکن تاریخی : از اماکن تاریخی آن می‌توان از ویرانه‌های بهارک (که در حاشیه شهر تاریخی بهارستان و لان شی آباد شده‌است)، اشکاشم و توپخانه زیباک و مقبره ناصر خسرو نام برد. ساحه اداری : ولسوالی ها : کشم ، جرم ، شهدا، کران منجان، زیباک ، واخان، اشکاشم ، بهارک ، شغنان ، کوف ، مایمی، درواز، خاش، آوان ، راغستان، یفتل، تکاب ، سهر بزرگ ، ارغنجخ.اه، وردوج، خاهان، تیشکان، یمگان، علاقه داری ها : خواهان ، شهر بزرگ، درای یم ، ارگو  

5 ـ بغلان( پلخمری ) 

بَغلان یکی از ولایت‌های کشور افغانستان است و مرکزیت آن پل خمری میباشد، مساحت ۱۷٬۱۰۹ کیلومتر مربع و جمعیت ۱۷۵۲۳۰۰ نفر. اراضی شهر کنونی بغلان از سه بخش زراعتی تشکیل می‌شود. بغلان نو در ۴ کیلومتری جنوب قرار دارد. شهر جدید مرکز استانداری است و از سال ۱۹۳۷ به حیطه حکومتی شیرخان افزوده شد و مرکز حکومتی از خان آباد به این منطقه منتقل شده‌است. در سمت جنوب بغلان جدید و با فاصله ۸ کیلومتری بغلان صنعتی قرار دارد بازار شهر به دو بخش تقسیم شده‌است، در مرکز و ناحیه غربی غلات و میوه و در بخش شرقی بازار تجاری، خیاطی و چاپخانه مشاهده می‌شود. منطقه بغلان در قدیم از آن کوشان‌ها بود. بازمانده‌های یک آتشگاه زرتشتی به نام سُرخ‌کُتَل در بغلان وجود دارد.[۱] ولایت بغلان در شمال افغانستان موقعیت دارد این ولایت یکی از ولایات زراعتی و صنعتی بوده و دارای معادن مانند ذغال سنگ و سمنت مییاشد همچنان در این ولایت فابریکه نساجی فابریکه سمنت غوری فابریکه قند نیز موجود است تقسیمات اداری ولایت این ولایت به ۱۵ وُلُسوالی (شهرستان) تقسیم شده‌است پل خمری مرکز آن می‌باشد که تقریبا ۸۸۳٬۷۹ تن جمعیت دارد. جمعیت کل ولایت بغلان به ۶۹۰٬۷۴۱ تن بالغ میشود ۱۰۹٬۹۵ خانواده در این ولایت وجود دارد و هر خانواده به طور میانگین شش عضو دارد.[۲] نام ولسوالی‌ها: بغلان جدید ، دهانه غوری، دوشی، خنجان، اندراب ، نهرین ، برکه ، تاله و برفک ، پل حصار ، ده صلاح ، جلگه ، خوست و فرنگ ، فرنگ و غارو ،گذرگاه نور، مردم ٪۸۰ مردم بغلان در ولسوالی‌های روستایی زندگی مینمایند درحالیکه ۲۰ ٪ آن در مناطق شهری به سر می‌برند. ٪۵۱ از نفوس بغلان را مردان و ۴۹ ٪ آن را زنان تشکیل میدهد. ۷۳ درصد از مردم این ولایت تاجیک و فارسی‌زبان هستند و ۲۲ درصد پشتون، درصدی نیز هزاره و ازبک در بغلان ساکن اند. قوم حسن خیل (پشتون) در بغلان جدید و شمال پل خمری، احمدزی (پشتون) در قریه دهانه غوری، پلخمری، قوم گادی (پشتون) در بغلان جدید و بغلان خنجان، ایماق (تاجیک) در ولسوالی دهانه غوری و ایل عرب (تاجیک) در بغلان جدید، نهرین و ولسوالی دهانه غوری سکونت دارند. زبان پشتو زبان مردم ۵۲۸ روستا و قریه از این ولایت است.[۳] مراکز تحصیلات عالی ولایت بغلان : دانشگاه بغلان در سال ۱۳۷۲ تاسیس شد که شامل دانشکده‌های ادبیات علوم اجتماعی و ساینس میگردیدو با آمدن طالبان تمام هست و بود ش به یغما رفت و ماه جدی ۱۳۸۰ دوباره پی گیری شد ودر سال ۱۳۸۲ دوباره افتتاح ومجددا شروع بکار کرد فعلا دارای دو دانشکده‌ها میباشد در سال ۱۳۸۰ به تعداد ۱۰۳۰ دانش آموز که ذکور و۳۵۰ اناث و دارای ۴۴ استاد، که ۴۰ تن ذکور و۴ تن اناث هستند. دانشکده زراعت مؤسسه تحصیلات عالی بغلان : این تعمیر در ساحه پنجاه جریب زمین در سه طبقه به شکل پخته و اساسی به مصرف دو ملیون و دویست هزار دلار امریکایی از بودجه انکشافی وزارت تحصیلات عالی توسط شرکت ساختمانی حریف اعمار گردیده‌است که دارای سی و دو اتاق درسی، یک سالن کنفرانس، کتابخانه، آزمایشگاه، اتاق نمایشگاه مواد زراعتی، اتاق اداری همراه با یک محراب مسجد میباشد.[۴] منابع : عبدالحسین سعیدیان. شهرهای جهان. چاپ ۱۳۸۳، نشر علم و زندگی، ↑ دفتر احصاییه مرکزی / صندوق جمعیت سازمان ملل متحد - معلومات اقتصاد اجتماعی و احصاییوی (پرونده پی‌دی‌اف،‌بازدید: نوامبر ۲۰۰۸) ↑ دفتر احصاییه مرکزی / صندوق جمعیت سازمان ملل متحد - معلومات اقتصاد اجتماعی و احصاییوی (پرونده پی‌دی‌اف،‌بازدید: نوامبر ۲۰۰۸)  

 6 ـ بلخ ( مزار شریف )

ولایت بلخ (مزارشریف) : بلخ یکی از ولایات کشور افغانستان است. مساحت آن ۱۲٬۵۹۳ کیلومترمربع، و داری جمعیتی قریب به ۶۱۰٬۰۰۰ نفر است. تقسیمات اداری بلخ : ولسوالی های ولایت بلخ اینها هستند: دهدادی ، نهر شاهی، مارمل ، خلم ، کلدار ، شورتیپه ، دولت اباد ، بلخ ، چاربولک ، چمتال ، شولگره ، چارکنت ، کشنده ، زاری . چمتال، آقکپبرک، چهاربولک، نهرشاهی، خلم که حالا موسوم به تاشقرغان می‌باشد، چارکینت، حیرتان که بندر تجارتی بزرگی میان افغانستان و آسیای میانه می‌باشد. شهر مزار شریف مرکز ولایت بلخ بوده و در ۲۵ کیلومتری غربی این ولایت ولسوالی (شهرستان) بلخ زادگاه عارف و اندیشمند اسلامی مولانا جلال الدین محمد بلخی قرار دارد. درین شهرستان دهی به نام پدر مولانای بزرگ قراردارد که بهاءالدینش خوانند و در ۵ کیلومتری شمال شرق ولسوالی بلخ قرار دارد. نام این ده در سیاست پشتوسازی حکومت به «شپوله» تغییر یافته‌است.[۱] توابع این ولایت اینها هستند: پیروز و نخجبیر، خلم ،دهدادی ، مزار شریف منابع : ↑ منبع اطلاعات این بخش: کوشان، غلام‌حضرت، سرگذشت ملت مظلوم افغانستان در مسیر سدهٔ بیستم، افغان امریکن اسوسیسن، ۱۹۹۹، ص ۱۴۸ تا ۱۸۷ معرفی مختصر شهر بلخ : شهر بَلخ یا شهر باختر (یونانی باستان: باکترا Βάκτρα؛ لاتین: باکترا Bactra)، از قدیمی ترین شهرهای افغانستان که امروزه شهرکی به فاصله ۲۰ کیلومتری مزار شریف مرکز ولایت بلخ است. پیشینه تاریخی می‌گویند که بنیادگذار بلخ جمشید (یَما) بوده‌است. در زمانهای پیش از اسلام بلخ مرکز و آغازگر زبان اوستایی و دین زرتشتی بود و در دوره‌های فرمانروایی موریای هند و کوشانیان از مراکز دین بودائی و محل معبد معروف «نو بهار» بود. اولین حملهٔ مسلمانان به بلخ در سال ۶۵۲ م. (۳۲ ه‍. ق.) بسرکردگی احنف‌ بن قیس بود. در سال ۴۳ ه‍. ق. دوباره بتصرف مسلمانان درآمد ولی در زمان قتیبة ‌بن مسلم (بسال ۹۶ ه‍. ق.) بود که کاملاً مغلوب آنان شد. در دورهٔ اعراب، یعنی در قرون وسطی، بلخ همراه با هرات، نیشابور و مرو یکی از چهار قسمت (چهار ربع) خراسان بود. در سال ۱۱۸ ه‍. ق. اسدبن عبدالله قسری پایتخت خراسان را از مرو به بلخ منتقل کرد و این شهر رونق یافت. در سال ۲۵۶ ه‍. ق. این شهر بتصرف یعقوب لیث صفاری درآمد. درسال ۲۸۷ ه‍. ق. عمرو لیث صفاری نزدیک بلخ مغلوب اسماعیل سامانی شد و بقتل رسید و بلخ تحت حکومت سامانی درآمد. در سال ۴۵۱ ه‍. ق. سلجوقیان تصرفش کردند و در سال ۵۵۰ ه‍. ق. بدست ترکان غز ویران شد. در سال ۶۱۷ ه‍. ق. با وجود اینکه بلخ تسلیم چنگیز مغول شد، مغولان آن را ویران کردند و مردمش را قتل عام نمودند. در دورهٔ تیموریان (۷۷۱ – ۹۱۱ ه‍. ق.) تا اندازه‌ای شکوه گذشته را بازیافت ولی پس از بنای مزارشریف در بیست‌ کیلومتری آن، بلخ رو به انحطاط گذاشت. در اواسط قرن هیجدهم میلادی بلخ بتصرف افغان‌ها درآمد و از سال ۱۸۴۱ م. در تصرف آنها مانده‌است. خرابه‌های بلخ قدیم اکنون ناحیهٔ وسیعی را اشغال کرده‌است. در منابع تاریخی به خاطر موقعیت فرهنگی و تمدنی بلخ از آن به نامهای مختلف یاد شده‌است. مثلاً بلخ گزین، بلخ الحسنا، ام البلاد، ام القرا، بلخ بامی، قبه الاسلام، دارالفقاهه، دارالاجتهاد... . مشاهیر بلخ : بلخ همواره کانون علم و فرهنگ بوده، علماء و فضلای بزرگ را در دامان خویش پرورانیده است. در فهرست زیر نام‌های تعدادی از این بزرگان که در بلخ زاده شده یا زیسته‌اند آمده‌است: زرتشت جلال‌الدین محمد بلخی رابعه بلخی دقیقی بلخی منابع : دانشنامه ایرانیکا---- ویکی‌پدیای انگلیسی ---- وب‌گاه فارسی بی‌بی‌سی

7 ـ پروان ( چاریکار)

ولایت پروان نفوس و جغرافیا. ولایت پروان (جمعیت در 1361ش /1982، 987 ، 527 تن ) از ولایات مهم در مشرق افغانستان است . از شمال به ولایت بَغلان ، از مشرق به ولایت کاپیسا، از جنوب به ولایات کابل و وَرْدَک و از مغرب به ولایت بامیان * محدود می شود. مرکز آن شهر چاریکار است (دولت آبادی ، 1371 ش ، ص 35). ولایت پروان ، علاوه بر نزدیکی به پایتخت و صنعتی بودن ، به دلیل قرار گرفتن در مسیر کاروانهای تجاری و آب و هوای مطلوب ، در میان ولایات افغانستان اهمیت فوق العاده ای دارد (دولت آبادی ، 1371 ش ، ص 39). شهر چاریکار(پایتخت) در مشرق ولایت ، در ارتفاع 603 ، 1متری ، در حدود 64 کیلومتری شمال کابل و مشرق ملتقای رود غوربند و پنجشیر واقع است . راه اصلی کابل ـ بَغلان (مرکز ولایت بغلان ) و نیز شمال افغانستان از آن می گذرد (دولت آبادی ، 1371 ش ، ص 35؛ آریانا ،همانجا). صنایع نساجی (بخصوص پارچة کتان )، ساخت چاقو و ابزار فلزی چاریکار و پیرامون آن در افغانستان معروف است پروان در تشکیلات اداری قدیم افغانستان به صورت «حکومت اعلی » اداره می شد، اما از 1343 ش /1964 در تقسیمات داخلی جدید، ولایتی مستقل با اهمیتی کمتر (درجة دو) شد (دولت آبادی ، 1376 ش ، ص 34، 38ـ39). کاپیسا از 1358 ش /1979 به مدت دوسال قسمتی از پروان شد ( بریتانیکا ، همانجا). در 1363 ش /1984 ولایت پروان دوازده واحد اداری مستقل داشت . در این ولایت ، چهار وُلِسْوالی (از تشکیلات حکومتی ) چهار علاقه داری و 477 آبادی ذکر شده است (دولت آبادی ، 1376 ش ، ص 42؛ همو، 1371ش ، ص 35). پیداوار (محصولات) پروان: توت و انگور پروان شهرت فراوان دارد. برعلاوه، گندم، جواری، جو، ماش و لوبیا را میتوان از غله جاتی به شمار آورد که درین ولایت کاشته می‌شوند. مناطق اطراف چاریکار، مرکز ولایت، در تولید انواع سبزیجات پیشقدم بوده و تولیدات آن نه تنها برای مصرف محلی بلکه برای صدور به بازارهای کابل نیز فرستاده می‌شود. صنایع صعنت چاقو سازی در مرکز ولایت- چاریکار، از گذشته‌ها رواج داشت. همچنان صنعت چرمگری درچاریکار وجود داشته‌است. فابریکهٔ کشمش پاکی در دوران حکومت محمد داوود اما با سرمایهٔ شخصی به کار آغاز کرد که در دوران حنگهای سی ساله از کار افتید. بند و انهار: پروژهٔ بزرگ آبیاری در پروان توسط چینایی‌ها به به ثمر رسانده شد. این پروژه از دریای پنجشیر آغاز شده‌است. برای گذشتن از دریای غوربند فناوری جالبی به کاررفته‌است که لوله‌های بزرگ آب ازشانهٔ یک تپع سرازیرشده و با گذشتن از زیردریای غوربند به شکل بٌرُق روی شانهٔ دیگر تپه می‌برآید و به کانالی که به سوی چاریکار میرود می‌افتد. کانال یاد شده نارسیده به شهر چاریکار به دو شاخه تقسیم میشود که یکی به سوی شرق میرود و دیگری همچنان به سوی جنوب جریان می‌یابد. درهمین محل تقسیم یک بند برق ساخته شده که مقداری برق برای شهر چاریکار تولید میکند. همچنان در قسمت جنوب شهر چاریکار برای رساندن آب به زمین‌های بالاتر از نهراسلی، دستگاه بزرگ آب انداز (واترپمپ) ساخته شده که به گونهٔ وقفوی آب را از نهر پایین به بالا انداخته و درآنجا به جوی دیگری می‌افتد. این آب حتی تا مناطق قره باغ رسیده و زمین‌های خشک را آبیاری میکند.

8 ـ پکتیا ( گردیز)

ولایت پَکتیا یکی از ۳۴ ولایت (استان) افغانستان است. مرکز این ولایت شهر * گردیز است. پیشینه : هرودوت مورخ یونانی از مردم باستانی «پکتیس» و «پکتویس» یاد کرده و سرزمین آنها را پکتیکا ذكر كرده‌است. بطلمیوس هم نام این مردم را «پکتین» (Pactyan) نوشته‌است. که از جمله والسوالی زرمت یکی از مشهورترین والسوالی های ان میباشد. که بیشتر افراد ان در سیاست معاصر افغانستان رول ارزنده داشته است. افراد با نفوس در والسوالی متذکره در گذشته ها در دو قریه (نیک نام و کلالگو) بودند که از جمله میتوان به خاندان دوست محمد خان اشاره نمود که با شاه سابق روابط خوبی داشت. تقسیمات اداری : مرکز ولايت: شهر گرديز ، ولسوالی زرمت ،علاقه داری شيواک، ولسوالی وزه جدران علاقه داری شمل ، ولسوالی سپيره ولسوالی تنی ، علاقه داری نادرشاه ـ کوت ، علاقه داری سوزائی ،علاقه داری گربز ، لوی ولسوالی خوست ،علاقه داری ، تيری زايی ، علاقه داری باک ، ولسوالی جاجی ميدان ، علاقه داری صبری {يعقوبی} ،ولسوالی جانی خيل ، ولسوالی دند و پتان ، ولسوالی چمکنی ، ولسوالی لجه مانگل ، ولسوالی موسی خيل ، علاقه داری قلندر ، ولسوالی سيد کرم ، ولسوالی جاجی * گردیز گردیز شهری است در جنوب افغانستان و مرکز ولایت پکتیا است. این شهر در منتهی الیه دره رودخانه گردیز و در ارتفاع ۲۳۰۰تا۲۵۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد و زمانی یکی از مراکز عمده پروژه پکتیا با کمک آلمان فدرال بود. بازار قدیمی شهر در سال ۱۹۴۳ میلادی بنا شده است و بعد آسفالت شدن جاده کابل - گردیز (120 کیلومتر) حمل و نقل مصنوعات چوبی افزون یافت و باعث رونق آن شهر گردید. منابع : عبدالحسین سعیدیان. شهرهای جهان. چاپ ۱۳۸۳، نشر علم و زندگی،

9 ـ پکتیکا ( شرن )

ولایت پَکتیکا یکی از ۳۴ ولایت (استان) افغانستان است. مرکز این ولایت شهر شرن است. پیشینه نام هرودوت مورخ یونانی از مردم باستانی «پکتیس» و «پکتویس» یاد کرده و سرزمین آنها را پکتیکا ذكر كرده‌است. بطلمیوس هم نام این مردم را «پکتین» (Pactyan) نوشته‌است. تقسیمات اداری مرکز ولایت پکتیا : شرن است ،و ولسوالی های آن عبارتند از : متاخان ، یوسف خیل ، یحیی خیل ، اومنه ، سرروضه ، زرغون شهر، جانی خیل، گومل ، سروبی، ارگون، زیروک، نیکه، دیله وخوشامند، وازه خواه ، تروو، ورممی، برمل، گیان تمام مردمان ولسوالی ارگون رامردمان قوم تاجک تشکیل داده ولی نظربه تاثیرات محیطی بصورت کامل فارسی صحبت کرده نتوانسته وبالسان پشتوخلط شده است منبع : از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد  

پنجشیر و موقعیت جغرافیایی آن پنجشیر از جمله ولسوالی های ولایت پروان بوده ( البته آلا پنجشیر از جمله ۳۴ ولایات افغانستان میباشد) و به فاصله ۱٢۰ کیلومتر به طرف شمال شرق کابل در بین دو شاخه جنوبی هندوکش از شمالشرق به جنوبغرب موازی به امتداد موقعیت هندوکش واقع میباشد و دره های فرعی آن از شمال به جنوب و از جنوب به شمال امتداد داشته به دره عمومی پنجشیر وصل می شوند. طول آن از دالان سنگ تا پای کوتل انجمن زیاده از ۱٢۵ کیلومتر میباشد. عرض دره پنجشیر اندازه های مختلفی دارد که بدون وسایل و وسایط فنی تعین شده نمیتواند. حدود اربعه پنجشیر : پنجشیر از طرف شمال متصل است به خوست فرنگ و ولایت تخار و اندراب و از طرف جنوب به نجراب سنجن و درنامه و ریزه کوهستان و از جانب مشرق و شمالشرق به نورستان و بدخشان و از طرف غرب به ملک شتل مربوط ولسوالی جبل السراج. دره پنجشیر طوریکه در فوق مذکور است از شمالشرق به جنوبغرب موازی به موقعیت کوه هندوکش ممتد بوده وقتیکه به دالان سنگ میرسد ساختمان دره مستقیما به طرف جنوب تغیر پیدا کرده و اگر کسی از گلبهار به امتداد جریان دریا به دره پنجشیر نظر اندازی کند گمان میکند دره پنجشیر از شمال به جنوب امتداد دارد. وجه و تسمیه پنجشیر : کلمه پنجشیر از آغاز تا انجام یعنی از دالان سنگ تا خاواک و پریان و تمام دره های فرعی و قریه ها اطلاق میشود و در دفاتر رسمی مملکت و در محاوره تمام مردم افغانستان و در نشرات و مطبوعات وطن به نام پنجشیر یاد میشود. مردم پنجشیر را عقیده بر این است که پنجشیر قبل از سلطنت آل ناصر یعنی غزنویان کجکنه یا کجکن نام داشت و هر کدام از مردمان چیزفهم و با سواد به طور عنعنوی میگویند که زال پدر رستم پهلوان به فرزند خود توصیه کرده بود که: به کجکن مرو ای پسر زینهار که سم ستورت شود پاره پار که دریا پر قهر دارد وستیز گیاهی ندارد به جزسنگ تیز و هم میگویند که در دوره سلطان محمود غزنوی بند معروف غزنی که به بند سلطان مشهور است آباد میشد. عاملان سلطان محمود به دره کجکن برای بردن مردم برای کار کردن در بند مذکور آمده بودند مردم جمع شده پنج نفر را از بین خویش به قسم نماینده و کارگر به غزنی فرستادند. برای اینکه عاملان سلطان را یقین حاصل گردد قبل از رفتن به غزنی در حصه دربند فراج در راه عام آنوقته این پنج نفر برا هنر نمایی خویش سنگ بزرگ کوه پیکری را به نوک نیزه بالا کرده بر سر سنگی که عدیل سنگ اول بود که تا حال بنام سنگ سر به سر و خوارق پنج پیران رحمت الله علیهم یاد میشود. این حقیقت است در پنجشیر فاش از کرامات ولی غافل مباش چون این پنج نفر به دربار غزنی رسیدند سلطان فرمود چرا باقی اهالی نیامدند این پنج نفر عرض کردند که چون منظور سلطان کار است ما پنج نفر بسیار کار کرده میتوانیم که سبب رضائیت و خوشنودی سلطان شد آنوقت بیل و کدال را گرفته به صورت حیرت انگیز آوری کار کردند تا بند آباد گردید و این پنج نفر مورد نوازش سلطان قرار گرفت و سلطان فرمود اینها پنج شیر هستند و مانند شیران کار کردند و وظیفه محوله خود را انجام دادند. بهد از این نام شهرت یافته کجکن یا کجکنه به دره پنجشیر و باشندگان آن پنجشیری معروف گردیدند. وقتیکه این پنج نفر به دره خویش رسیدند با خود عهد بستند که در موارد مشکل و دشوار همدست بوده جمع شوند کارات به مهشوره هم انجام داده با همدیگر یار و مددگار باشند. بعد ازین این پنج نفر به نام پنج پیران پنجشیر شهرت یافتند. هم به طور عنعنه و تسلسل تا حال روایت می کنند که حضرات پنج پیران در کنار دریا پیاوشت مجلس و داعیه ترتیب داده صرف طعام نموده بودند و نهال چناری را به نسبت یاد بود این روز فرخنده نزدیک به ساحل غربی دریا غرس کردند که حالا به صورت چنار تنوری پا بر جاست و آبادی های ماحول این چنار را پای چنار میگویند و از غرص چنار مذکور تا حال متجاوز از یک هزار و سی سال میگذرد. این حکایت از قرون پیشتر مانده بر جا نزد مردم سر بسر و اما در آثار عموم جغرافیه نویسان و مورخین عربی و مآخذ فارسی قرون وسطی پنجهیر نوشته اند ازان جمله یاقوت حموی جغرافیه دان عرب در کتاب معجم البلدان نوشته است. بنجهیر شهریست در نواحی بلخ که دران کوه نقره است و هم در موقعیت اندراب از بنجهیر ذکری به عمل می آورد که نقره معدن بنجهیر در اندراب آب کرده میشود. ابن بطوطه در کتاب سفر نامه خویش نوشته است که: بعد از عبور از هندوکش وارد دره شدیم که آنرا بنجهیر میگویند.در کتاب حدودالعالم آورده اند که بنجهیر و جاریه دو شهریست که دران معدن سیم است و رودی از میان این دو شهر میگذردکه در حدود هندوستان افتد. و مورخین فارسی زبان به جای بنجهیر پنجهیر نوشته اند یعنی عوض حرف با پا تحریر کرده اند. در تاریخ بیهقی که به عصر سلطان محمود و مسعود بسیار نزدیک است مذکور میباشد: سلطان محمود محمد لیث را با نامه نزد ارسلان خان فرستار که به دولت غزنی یار و مددگار باشد محمد لیث از غزنی به راه پنجهیر برفت.احمدالله مستوفی در کتاب خویش نزهت القلوب نوشته است که پنجهیر او جمله اقلیم چارم است هوای خوش دارد حاصلش غله و اندک میوه است و برای پنجهیر بیتی می آورد: به کنغالگی رفته از پنجشیر رمیده از و مرغکی گرم سیر در تزک بابری مذکور است که: تومان پنجشیر بر سر راه واقع است کافرستان بسیار به آن نزدیک است در اکثر کتب قبل از بابر و بعد ازان به جای پنجهیر پنجشیر نوشته شده است نظریه دانشمندان برین است که اصلا پنجهیر بوده و به مرور زمان آهسته آهسته در اثر محاوره تحریف شده و به پنجشیر تبدیل گردیده است و حرف شین جا ه را اشغال کرده است و برخی از علما و دانشمندان را عقیده بر اینست که پنجشیر بعد از معامله در رویدادهای بند غزنی در عصر سلطان محمود به نام پنجشیر یاد میشد چون در لغات عرب پ و کلمه شیر موجود نیست مورخین عرب آنرا بنجهیر نوشته اند. خاواک و دره پنجشیر : خاواک از حثیت موقعیت جغرافیایی و کیفیت سطحی و عبور و مرور دایمی در زمان گذشته با اینکه لیل و نهاری را گذشتانده به قرار شواهد تاریخی نام آوران بزرگ فاتحان و سیاحان متقدر دنیای ماضی ازین راه عبور کرده اند و تا جاییکه ماخذ ما یاری میکند به ذکر اسامی شان میپردازیم. در بهار سال ۳٢۷ ق م اسکندر مقدونی قبایل کوهی بدخشان را تابع ساخته و از کوتل خاواک گذشته به اسکندریه زیر قفقاز هندی یعنی اوپیان رسیده ساتراب آنجا را که از خود کفایتی در کارها نشان نداده بود معزول و عوض آن شخص دیگر را مقرر کر و خود دریای پنجشیر را گرفته به استقامت جریان آن به طرف هند رفت. هیوان تسنگ سیاح چینی در سال ۶۳۰م نورستان را سیاحت کرده چار یا پنج سال بعد از سفر اول خویش باز از چین بر آمده و منظور او داخل شدن در تخارستان امروزه بوده مذکور ازراه دره پنجشیر بالا شده کوتل خاواک را عبور نموده بعد از پنج روز بانتا پارا اندراب امروزه رسیده از آنجا به سفر خود ادامه داد. ابن بطوطه سیاح طنجی از کوتل خاواک و دره پنجشیر به طرف کابل و چرخ لوگر و غیره جاها به سفر خود ادامه داده بود و در کتاب سفر نامه خویش مینویسد که: در اثنای عبور از هندوکش گی شتران خویش را پوست بسته بودیم تا در انبار برف گور نروند و این کوتل را از اخیر شب تا غروب آفتاب قطع کردیم و وارد دره ای شدیم که آنرا مردم به نام پنجهیر یاد میکنند. تیمور کورگان در سال ۸۰۰ ه ق بنای هجوم را به هند گذاشت مردم اندراب برای دادخواهی از قبیله کتور سیاه پوش کافرستان به حضور وی شتافتند تیمور از راه منحرف شده کوتل خاواک را عبور کرده و از راه پنجشیر به کافرستان هجوم برد بعد از گوشمالی آنها به یک اندازه فتوحات از راه خاواک مراجعت نمود و بعدا از راه پنجشیر و گلبهار وارد بگرام و کابل شد. خرقه مبارکه حضرت رسول کریم صلی الله علیه وسلم در سال ۱۱۸٢ ه ق به امر احمد شاه درانی ذریعه وزیر شاه ولی خان از فیض آباد بدخشان به کندار انتقال داده شد خرقه مبارک کوتل خاواک و دره پنجشیر را عبور کرده در هر حصه پنجشیر که گداشته میشد حصص مذکور بنام شاه مردان یاد میشود. چون به کوهستان شمالی کابل رسیر بنابر ازدحام مردم متولیان به امر وزیر شاه ولی خان خرقه مبارک را دو سه روز درنگ داده بعد آهنگ منزل دیگر میگردند تا که خرقه مبارکه به کابل رسید و در دامنه کوه علی آباد چند روز توقف داده شد. در سال ۱۲۸۴ه ق امیر شیر علی خان با فیض محمد خان برادر خویش با تجیهزات عسکری از ولایت بلخ آمده کوتل خاواک را عبور کرده و خود امیر موصوف در بازارک پنجشیر فروکش کرده و سردار فیض محمد خان در نزدیک یک چشمه الله دادخان کوهستانی با سردار عبدالرحمن خان جنگ کرد و از اثر گلوله توپ طرف مقابل کشته شد بعد از کشته شدن فیض محمد خان امیر شیر علی خان دوباره از خاواک گذشته به صفحات شمال مملکت رفت و از آنجا به هرات مراجعت کرد. سید عالم شاه خان ولد سید عبدالحمد خان گادشا اسبق بخارا در سال ١۳۳٩ ه ق مطابق ۱۲٩۸ ه ش از هندوکش به راه خاواک گذشته واز طریق دره پنجشیر وارد کابل شد در قلعه فتوح چاردهی کابل برایش اجازه سکونت داده شده بود. محمد هاشم انتظار اکرمی بیشتر بخوانید ولایت پنجشیر در شمال افغانستان واقع است.مناطق این ولایت تا سال ۱۳۸۳ خورشیدی بخشی از ولایت پروان بودند و ولسوالی‌های پنجشیر، حصه اول پنجشیر و حصه دوم پنجشیر را در پروان تشکیل می‌دادند. تقسیمات تقسیمات اداری این ولایت امروزه به این شکل است[۱]: ولسوالی پریان (مرکز: نودانک) ولسوالی حصه اول (مرکز: خنج) ولسوالی حصه دوم (مرکز: کرامان) ولسوالی حصه سوم (مرکز: رخه) ولسوالی حصه چهارم (مرکز: عنابه) ولسوالی شتل(مرکز :ده کلان ) موقعیت جغرافیایی : پنجشیر به فاصله ۱۲۰ کیلومتری به طرف شمالشرق کابل در بین دو شاخه جنوبی هندوکش، از شمالشرق به جنوب غرب موازی به امتداد هندوکش واقع است ودره‌های فرعی آن از شمال به جنوب و از جنوب به شمال امتداد داشته وبه دره عمومی پنجشیر وصل می‌شود. ارتفاع آن ۲۲۱۷ متر از سطح دریا بوده و در نقاط مرتفع به ۶۰۰۰ متر از سطح دریا می‌رسد. طول آن از دالان سنگ تا پای کوتل انجمن زیاده از ۱۲۵ کیلومتر است. عرض دره پنجشیر اندازه‌های مختلفی دارد که بدون وسایل و وسایط فنی تعیین شده نمی‌تواند. پنجشیر از طرف شمال متصل است به خوست فرنگ و ولایت تخار و اندراب در ولایت بغلان واز طرف جنوب به نجراب سنجن و در نامه و ریزه کوهستان واز جانب مشرق و شمالشرق به نورستان و بدخشان واز طرف غرب به شتل احاطه‌است. رودخانه پنجشیر با ریختن به دریای کابل به پاکستان سرازیر می‌شود. زمستان پنجشیر سرد و پر برف بوده و تابستان معتدل دارد مرکز پنجشیر رخه است و زبان مردم آن فارسی دری است. در آنجا تاجیکان و هزاره‌ها زندگی می‌کنند و عشایر (اقوام کوچی) در بهار وتابستان در کوه‌های خاواک زندگی می‌کنند و در خزان وزمستان به مناطق گرم میروند. مردم این ولایت همه مسلمان هستند. گذشتهٔ تاریخی: در مورد نام پنجشیر دو نظر وجود دارد. اهالی پنجشیر معتقدند که در گذشته پنجشیر به کجکن معروف بوده‌است ولی در تمام آثار معتبر تاریخی و آثار منظوم و منثور قدما «پنجهیر» ضبط شده‌است. پنجشیریان عقیده دارند که زال پسرش رستم را از رفتن به پنجشیر منع نموده و به وی چنین توصیه نموده‌است: به کجکن مرو ای پسر زنهار که سم ستورت شود پاره پار که دریای پر قعر دارد ستیز گیاهی ندارد بجز سنگ تیز این ابیات را مردم پنجشیر منتسب به حکیم توس و شاهنامه می‌دانند در حالیکه در شاهنامه نیامده‌است اما افسانهٔ بالا در اثار علما و شعرای کهن پنجشیر مکرر آمده‌است. پنجهیر از دو کلمهٔ «پنج» و «هیر» ترکیب یافته‌است که در زبان پهلوی و اوستا به معنی آب آمده‌است مانند «هیرمند». ابن بطوطه سیاح عرب هیر را در زبان سانسکریت به معنی کوه ترجمه کرده و پنج هیر را مآخذ از پنج کوه می‌داند. "بجایی رسیدیم که پنجهیر نام داشت هیر به معنی کوه‌است و پنجهیر یعنی پنج کوه. در آنجا شهر قشنگ و آبادانی دیدم که روی نهر بزرگ کبودینی بنا شده‌است لشکر ملعون چنگیز آن را خراب کرده‌است و از آن پس روی آبادانی ندیده این رودخانه از کوهستان بدخش سرچشمه می‌گیرد. یاقوت معروف بدخش از همین کوهستان بدست می‌آید. بنجهیر. شهری است در نواحی بلخ . (انساب سمعانی در کلمه بنجهیری ). در حدودالعالم آمده‌است : بنجهیر و جاریابه دو شهر است و اندر وی معدن سیمست و رودی میان این هر دو شهر بگذرد و اندر حدود هندوستان افتد (چ تهران ص ۶۲ و ۲۰): شهری است بنواحی بلخ و در آن معدن سیم است و اهل آن اخلاطاند ... (معجم البلدان ). ابن بطوطه گوید این کلمه مرکب است از پنج بمعنی خمسه و هیر بمعنی کوه لکن شاید این لفظ مخفف پنج هیربذ باشد. رجوع به شاهد از ترجمان البلاغة شود. مستوفی در نزهةالقلوب (ص ۱۵۵)گوید: پنجهیر از اقلیم چهارم است طولش از جزایر خالدات بب و عرض از خط استوا لوله . شهری وسط است و هوای خوش دارد.(لغت نامه دهخدا) امیر از آنجا [ باغ خواجه علی میکائیل ] برداشت بسعادت و خرمی با نشاط و شراب و شکار می‌رفت میزبان بر میزبان : به خلم و به پیروز، و نخجیر. [ ظ: بنجهیر: حاشیه مصحح ] و ببدخشان . احمد علی نوشتگین آخرسالار که ولایت این جایها برسم او بود. (تاریخ بیهقی ص ۲۴۶). و بترکستان پوشیده فرستاده بوده‌است [ احمد ینالتگین ] بر راه پنجهیر تا وی را غلامان ترک آرند (تاریخ بیهقی ص ۴۰۲). و مسعود محمد لیث را برسولی فرستاد نزدیک ارسلان خان با نامه‌ها و مشافهات در معنی مدد و موافقت و مساعدت و وی از غزنین برفت براه پنجهیر. (تاریخ بیهقی ص ۶۴۳) از جمله جغرافیه نویسان عرب تنها یعقوبی «بنجهار» ابن خرداد «بنجار» و ابن فقیه «فنجهیر» آورده‌اند ولی مولفان و جغرافیه نویسان خراسان در همهٔ مواردی که از پنجشیر ذکری کرده‌اند نام آن را به شکل پنجهیر ضبط نموده‌اند. فردوسی در داستان دوازده رخ از پنجشیر چنین یاد آوری می‌نماید:[۲] دگر پنجهیر و دگر بامیان سرا مرز ایران و جای کیان در لغتنامهٔ دهخدا زیر نام پنجهیر این بیت بو شکور بلخی آمده‌است: بکنغالگی رفته او پنجهیر رمیده ازو مرغک گرمسیر در ترجمان البلاغه راذویانی قطعه‌ای بدین مضمون در مورد پنجهیر آمده‌است: گویند هفت مرد است در پنجهیر بذ زان هفت دو مسلمان و آن پنج هیر بذ من پنجهیر دیدم و آن پنجهیر بذ از پنجهیر بد نشود پنجهیر بذ همچنان پنجشیر در حدود عالم و تاریخ بیهقی پنجهیر ضبط شده‌است. منابع : از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد پنجشیر در دوران جهاد، عبدالحفیظ منصور تاریخ بیهقی لغتنامه دهخدا  

11 ـ تخار( تالقان )

معرفی ولایت تخار( تالقان- طالقان ) : ولایت تخارناحیه یی باتاریخ کهن ازجانب شمال به رودخانهءآموازسمت جنوب به ولایت پروان ،ازطرف شرق به ولایت بدخشان وازسوی غرب به ولایات کندزوبغلان پیوست است. تخارستان قبل ازمیلادتاقرن هفت مسیحی بریک ساحهء وسیعی درشمال شرق آریانا درجنوب رودخانهءآموازبدخشان تابلخ وحتاالی ساحهءمیمنه امروزی اطلاق می شده است درقرن شش مسیحی هنگامیکه ترک ها (کیوتوها) ازطرف شمال وشمال غرب پس ازاضمحلال هفتال هاوعقب زدن تهاجم ساسانیان واردتخارستان شدند ، دراین منطقه یک نوع ملوک الطوایفی به میان آمد،بدین معنا که هرخان ترک درعلاقهءکوچک خود حاکم بوده ودرمجموع همه ایشان به خانه مرکزی کندزمطیع بوده اند.بدین گونه کندزمرکزاداری راتشکیل می داد. درسال 630 میلادی که زایرچینی هیوان سنگ به تخارستان مسافرت کرد درقندزپسر ترک بزرگ (خان ترک) به نام تاردو چاد(Tarduchad) حکم فرما بوده کل تخارستان تحت نفوذ وی بود.قراریادداشت های این زایرچینی دراین وقت تخارستان به 27 خان نشین تقسیم شده بودکه بعضی ازآنهاعبارت انداز: 1- کیو- می- تو/kui-mi-to/یاکومیدو/komido/ که عبارت ازمنطقه درواز وروشان است. 2- پوتوچنگ نا/po.to.chng.na /یعنی بدخشان . 3- شی- کی- نی- /shi-ki-ni/ شغنان . 4- ان - ته- لو- پو-//An-ta-lo-po اندراب. 5- پو- هو-/ /po-hoعلاقهءباختر. 6- کو- زی- تو//kowh-zi-to خوست. 7- مینگ- کن//mung-kin منجان . تخارها ازقوم سیتی وشاخه یی ازاقوام یوئه چی های بوده باچند قبیلهء دیگرسیتی واردتخارستان شده اندودرقرن هفتم مسیحی هیوان تسنگ ازتوخوری واژهء تو-هو- لو ساخته است. تخارستان ازسال 1700 میلادی به بعدقطغن گفته شده است البته درتقسیمات اداری افغانستان یکی ازهفت ولایت آن به حساب می آمدکه مرکزآن نخست خان آبادوسپس بغلان تعیین گردیدودرحوالی 1960 میلادی که افغانستان به ولایات متعدد تقسیم شدقطغن هم تجزیه گردید. قسمتی ازآن باز به نام ولایت تخارمسما شدوتالقان مرکزآن تعییین گردید. فلسفهء نام گذاری تخار: وجه تسمیهءتخارناشی ازنام یکی ازاقوام سیتی است موسوم به تخار،طوریکه قبلاَ گفته شدتخارهادرحدودسده (4،ق،م) هنگامی به جنوب آمو دریاوارد شدند این ناحیه رادرارتباط به نام خودشان تخارستان گفته اندکه ساحات بیشتری نسبت به تخارامروزرا احتوامی کرده است. نام تخارستان بار اول دریک اثرترجمه شده یی درسال 383 میلاد ی ذکرشده است،تخارستان درآثارچینایی درقرن 7 میلادی به شکل تو- خا - لا/Tou,hou,lo وTou,ho,lo /آمده است،البته این نام قبل ازآن درآثاربطلیموس به گونهء تخاریو/Toxario/ دیده می شود. باید گفت که نام بعدی تخارستان یعنی قطغن هم مربوط می شود به طایفه یی به همین نام که درقرن 18 میلادی ازسمرقندبه این ناحیه آمده آن را اشغال کردند. تالقان(طالقان): آنگاه که افغانستان درنیمهءسدهءبیستم درتشکیلات اداری ازهفت ولایت به ولایات متعددتقسیم شد شهرتالقان مرکزولایت تخارقرارگرفت. نام این شهرازگذشته هابه این سودرمتون تاریخی وجغرافیایی به اشکال طالقان طایقان،طایکان،طارکان وتالقان ضبط شده است، دراکثرمنابع ازدوتالقان سخن رفته است:یکی تالقان تخارستان ودیکرطالقان جوزجان،طالقان بلخ درفاصلهءسه مرحله ازمروالرود،چهارمرحله ازفاریاب برسرشاهراه بلخ نشان داده شده است، لسترنج این طالقان رادرچیچکتو قرارمی دهدوبارتولددرقلعهءولی طبق گفتهءیعقوبی طالقان دربین دوکوه بزرگ واقع شده است که ممکن یادرنزدیکی قلعهءتخت خانون ویادرمحل قلعهء قدیمی قورماخ جنب جنوب وادی ولی واقع شده باشد. هیوان تسنگ همین تالقان رابه شکل تالاکین (Ta-la-kien ) ضبط کرده است، به قول اصطخری،ابن حوقل ومولف اشکال العام طالقان جوزجان دربزرگی به سان مروالرودتوصیف شده است.ارگ تالقان جوزجان موسوم به نصرت کوه بوده شش ماه درمقابل قشون مغول مدافعه کردوبالآخره غارت وتاراج گرديد.بایدگفت که نام چیچکتوکه طالقان بدان ناحیت نسبت داده شده بسیارجدیداست وظاهراَ ازقرن هشتم هجری به میان آمده است واماتالقان(طالقان)تخار درغالب کتب مسالک وممالک به شکل طالقان وطایکان آمده است،درتقویم البلدن آمده که ازطالقان تا اول ختل هفت فرسنگ است. درکتاب وهرود وارنگ اشاره یی است که ایالت طایکان / Tai-kanدرغرب ودرجنوب بدخشان /pat-tik- san / وصل شده است. بیرونی(قانون)هم این شهررا طایقان نوشته است. تالقان درقرن چهارم هجری ازپرنفوس ترین شهرهای این منطقه به شمار می رفت ورقبه آن دراین عصرثلث رقبه بلخ تثبیت شده است درمورد گفته اندکه یک منطقهء زیبا وحاصل خیز بوده اراضی آن ذریعهءیکی ازمعاونین آمودریا موسوم به ختل آب سیراب می شده است. بایدافزودکه شهرقدیم تالقان (طالیقان ،طاریکان) درنیم میلی جانب شهرموجودهءتالقان موقعیت داشته وآبادی آن به طول 32 میل تاسواحل رود آموامتدادمی یافته است.این شهردراثرتهاجمات چنگیز آتش گرفت ونفوس آن قتل عام شد. فلسفهءنام گذاری تالقان: گفته شدکه تالقان (طالقان )درمنابع مختلف به اشکال طالقان ،طایکان ،طاریقان آمده است،از این صورت های گوناگون می توان نتیجه گرفت که شکل اصلی کلمهء طایقان وطایکان است واین ارتباط می گیردبه تای کان / /Tai-kan واو سردارترک ها(کیوت ها)بوده است که آنها درقرن هشتم میلادی ازسمت شمال وشمال غرب واردتخارستان شدندودولت بزرگی رادرتخارستان تاسیس کردند،سردارترکان(تای کان) درمرکزتخارستان می نشسته وحکام متعدد وی درنواحی کختلف این منطقه حکم رانی کی کردند.البته پس ازانقراض ترکان (کیوتو ها) مرکزتخارستان به همان نام تای کان (تایکان)یاد می شده است. کلمهء تای کان به معنای (خان بزرگ)است واساس واژهءتالقان وطالقان (مرکز تخار)همین کلمه می تواند بود. برگرفته ازکتاب افغانستان تاریخی تألیف دکتورمحمدحسین یمین  

12 ـ جوزجان ( شبرغان )

جوزجان ولایتی است در شمال افغانستان. مرکز این ولایت، شهر* شبرغان است. ولایت جوزجان دارای این واحدهای اداری است: شـِبـِرغان مرکز ولایت ولسوالی (شهرستان) سرپل ولسوالی کوهستانات علاقه‌داری بلخ‌آب ولسوالی سنگ‌چارک علاقه‌داری فیض‌آباد ولسوالی آقچه علاقه‌داری مردیان ولسوالی منگجک ولسوالی قره‌قین علاقه داری خماب ابوعبید جوزجانی، شاگرد نامدار ابوعلی سینا از این منطقه بوده است. * شهرشبرغان شِبـِرغان مرکز ولایت جوزجان کشور افغانستان است. این شهر در شمال افغانستان در کرانهٔ رود سفیدرود قرار دارد. آثار باستانی مربوط به باخترستان در طلاتپه شبرغان نشان از دیرینگی تاریخی این محل دارد. نام این شهر را دگرگون‌شدهٔ شاپورگان دانسته‌اند و بنیادگذار آن را شاپور یکم ساسانی می‌دانند. در جریان سیاست پشتوسازی حکومتی در افغانستان در شبرغان نام تخت سلطان به شین کوت تغییر یافته است. شبرغان محل اسقرار جنرال عبدالرشید دوستم، جنگ‌سالار ازبک افغانستان بود اقتصاد : در اواخر دهه ۱۹۶۰ میلادی ذخیره عظيم گاز طبیعی در شبرغان کشف شد. صادرات این گاز در سال ۱۹۶۷ از طريق جمهوری ازبکستان آغاز شد. میدان نفتی زُمراد سای نیز در نزدیکی شبرغان قرار دارد. امکانات : این شهر دارای یک ایستگاه تلویزیونی به نام آینه است که در ولایت جوزجان و ولایت‌های هم‌جوار قابل دریافت است. این ایستگاه تلویزیونی که از جنوری ۲۰۰۴ آغاز به‌کار کرده و به زبان‌های ترکمنی و ازبکی برنامه پخش می‌کند از سوی جنرال دوستم حمایت شده و متخصصان ترکیه در راه‌اندازی ان کمک کردند.

 13 ـ  خوست               

13 ـ ولایت خوست : خوست از شهرهای افغانستان و مرکز ولایت خوست بوده و در ناحیه کوهستانی مرز پاکستان واقع شده‌است بازار مرکزی دشت خوست بعد از ۱۹۵۴ در ۵ کیلومتری بخش شرقی مرکز کنونی شهر قرار داشت که در قدیم به آن «متون» می‌گفتند. پیدایش شهر خوست بعد ازسال ۱۹۵۴ بر اهداف سیاست‌های مرزی استوار بود، شهرهای مقابل خوست در پاکستان، میرام شاه و پاره چنار است. مردم شهر خوست بیشتر کسبه، کارمند و نظامی هستند، هندوهای شهر خوست از سال ۱۹۵۴ به طور پراکنده در روستاهای پراکنده زندگی می‌کردند تا این که در منطقه‌ای محصور به نام هندوان کلای، در غرب این شهر زندگی می‌کنند. <STRONG>منابع</STRONG> •عبدالحسین سعیدیان. شهرهای جهان. چاپ ۱۳۸۳، نشر علم و زندگی، •ویکی‌پدیای انگلیسی، نسخهٔ ۸ نوامبر ۲۰۰۶.  

14 ـ دایکندی( نیلی ) 

دايكندي در يك نگاه : دايكندي يك ولايت نو تاسيس در مرکز افغانستان است و به هشت ناحيه جغرافيايي به نام ولسوالي تقسيم شده است . مركز آن شهر نيلي است.دايكندي ولايتي است دور افتاده، محروم ، بدون وسايل رفاهي و بدون همه چيز. حتي مراكز ادارات ولايتي آن تعمير ندارند. نيلي مركز ولايت شامل يك بازار كوچك و چند قريه بزرگ است. چند ساختمان در حال ساخت وساز هنوز نتوانسته است شكل و شمايل يك شهر را به نيلي بدهد. در اولين نگاه، قلعه هاي متعدد در نيلي در ذهن آدم حوادث صد سال قبل را تداعي مي كند. در گذشته مردم مناطق مرکزی افغانستان از این نوع قلعه های برای دفاع از خود شان استفاده می کردند. از سوی دیگر این قلعه ها نمایانگر قدرت و امتیاز سیاسی و اقتصادی میران منطقه به شمار می رفت.این قلعه ها با برج و بارو های بلند با تیرانداز های متعدد در برج ها و دیوار های خود سنگر مستحکمی پنداشته می شد. دایکندی در مجموع یک منطقه خشک و کوهستانی است. باغ های بادام در میان برخی دره ها مانند تک خال زیبا چشم را می نوازد.اقتصاد مردم بشتر بر باغداری و دام داری استوار است. کشاورزی سنتی به هیچ صورت کفایت نیازمندی های مردم را نمی کند. مردم هر ساله مجبور می شوند که مواد غذایی را از خارج منطقه وارد کنند. واحد هاي اداري : دايكندي در مركز افغانستان ، يك ولايت نو تاسيس و دومين ولايت هزاره نشين است. اين ولايت در سال 1384 توسط حامد كرزي رييس جمهور منظور گرديد و يك مرد حقوق دان، روزنامه نگار و دانشمند، آقاي سرور دانش ، به عنوان والي این ولایت منصوب شد. دايكندي اكنون شامل هشت ولسوالي است. ولسوالي هاي اشترلي ، سنگ تخت، خدير و نيلي ، مركز ولايت، در واقع همان ولسوالي بزرگ دايكندي سابق اند. ولسوالي هاي شهرستان و ميرامور ، ولسوالي شهرستان سابق اند. گيزاب و كجران هم به ولايت دايكندي پيوسته اند. ولسوالي كيتي قسمتي از ولسوالي كجران سابق است . همه اين مناطق، پيش از اين ، جزو ولايت ارزگان بودند. دايكندي و شهرستان سابق از بزگترين ولسوالي هاي افغانستان بودند . اما از هرگونه خدمات رفاهي ، اقتصادي و اجتماعي محروم بودند. در چند سال اخير از سوي رهبران هزاره بر دولت كابل همواره فشار وارد مي شد تا بر واحد هاي اداري هزاره جات تجديد نظر صورت گيرد . آنها تقسيمات واحد هاي اداري 1343 را غير عادلانه مي دانستند. مطابق اين تقسيمات ، هزاره جات به صورت ولسوالي هاي بزرگ ، به ولايت هاي همجوار ، كه مراكز آن ها در مناطق پشتون نشين و تاجك نشين قرار داشتند، تقسيم شد. در واقع هزاره ها در اين ولايت ها ، به استثناي باميان ، به اقليت محروم و دور از مركز تبديل شدند. به همين دليل هزاره ها مي خواستند داراي چند ولايت شوند كه مركز آن ها در بين خود شان باشد. تاسيس ولايت دايكندي تا حدي هزارها را راضي كرد. از سوي ديگر كرزي هم در انتخابات رياست جمهوري 1383 از آن به نفع خودش استفاده كرد. در ادارات ولایت دایکندی اکثراً افراد غیر متخصص و کم سواد مصروف کار اند. آن ها اکثراً در زمنیه های کاری شان آموزش های لازم را ندیده اند. طوری که یک مامور معارف به من گفت کمتر از یک درصد معلمان ولایت دایکندی دارای مدرک فراغت از مکتب هستند. بقیه همه بی مدرک و اجیر اند. این موضوعی است که بر روند کند توسعه و بازسازی به شدت تاثیر می گذارد. نفوس، نژادي و مذهب : تا هنوز سرشماری دقیق در افغانستان به عمل نیامده است . بنابر این آمار نفوس دایکندی هم معلوم نیست. تخمین زده می شود که نفوس این ولایت بیش از ۵۰۰۰۰۰ نفر باشد. در دايكندي هزاره ها داراي اكثريت قاطع اند. ولسوالي هاي اشترلي ، سنگ تخت ، خدير، شهرستان، ميرامور،كيتي و نيلي داراي نفوس صد در صد هزاره اند. در ولسوالي هاي كجران و گيزاب اقليت پشتون حضور دارند. این اقوام باهم به خوبی و آرامی زندگی می کنند. روابط بسیار و همسایگی بی دغدغه اقوام گوناگون بار دیگر ثابت می کند که تنش های سیاسی و اختلافات را همواره سیاست مداران به وجود می آورند و نه مردم. در دايكندي مثل اكثر جاهاي افغانستان ، هزاره هاي پيرو مذهب شيعه جعفري هستند و پشتون ها از مذهب حنفي پيروي مي كنند. مذهب در زندگي مردم دايكندي نقش برجسته يي دارد. اعتقاد مردم به اصول دين و شعاير مذهبي هميشه ثابت و محكم است. در هر جا و هر زماني مي توانيد آثار مذهب را مشاهده كنيد. مساجد و حسينيه ها در هر روستايي مركز تجمع مردم هستند. پنج وقت نماز مردم در هر شب و روز بر پا مي گردد. مردم در هر لحظه و در هر جايي يادي از خدا ، پيشوايان دين و مذهب و اساسات دين و مذهب مي كنند. اين ها عناصري هستند كه در زندگي مردم ريشه هاي عميق و خشك نشدني دوانيده اند. وضعيت جغرافيايي : دايكندي در غرب هزاره جات موقعيت دارد و با ولايت هاي باميان در شمال شرق، ميدان و غزني در شرق و جنوب شرق، با ارزگان در جنوب ، با هيلمند در حنوب غرب و غور در شمال سرحد مشترك دارد. روستاهای دايكندي كوهستاني و اكثراً دشوار گذر مي باشند. دره هاي تنگ با رود هاي كم آب، سنگ ها و صخره هاي فراواني را در آغوش گرفته اند. بسياري از دره هاي دايكندي از شمال به جنوب و جنوب غرب امتداد يافته اند و آب هاي آن ها هم به رودخانه هيلمند مي ريزند.  

15 ـ  زابل( قلات )

ولایت :زابل د افغانستان په لرغوني تاريخ کي دزابل او زابليانو ونډه ليکوال : پوهنوال رسول باوري افغانستان د ١٩٢١ زيږد کال د اساسي قانون پر بنسټ پر څلورو ولايتونو او څلورو لويو حکومتونو وويشل شو ، چي د زابل اوسنۍ ولايت د هغه مهال په کندهار ولايت پوري اړوند وشميرل شو. په ١٩٦٤ زيږد کال افغانستان په ٢٩ ولايتونو او لويو حکومتونو وويشل شو،چي زابل هم دخپل ارزښت له مخي د ولايت مقام ته لوړ شو. د زابل ولايت ( ١٧٢٩٣ )اولس زره دوه سوه دري نوي کيلومتره مربع پراختيا لري ، د اداري واحدونو شمير يې لسو ته رسيږي ، او د ولايت مرکز يې د کلات نامتوښار دۍ . د دې ولايت شمال لورته د روزګان ولايت ، سهيل ته سرحدي کرښه ، لويديځ ته يې د کندهار ولايت او ختيځ ته يې د غزني ولايت پروت دۍ ، دا ولايت د سهيل ختيځ له لوري د پکتيکا سره هم د يوه لنډ واټن ګاونډيتوب لري . زموږ د هيواد هر سيمه د لرغوني تاريځ نښانې او د وياړ سرليکونه او ځانګړي څپرکي لري ، خو د زابل وياړني او تاريخي کارنامي ز موږ د هيواد په لرغونو ، منځنيو او د اوسنيو تاريخي پيړيو کي ستر سرليکونه اوزموږ و هيواد دملي تاريخ زرين فصلونه دي . په ويدي او اوستايې متونو کي ، د يونانو _ باختري پير ليکوالانو ، د کوشاني او زابلي واکمنيو پرمهال د زياتو مورخينو په اثارو او ليکونو کي يې د برم او دبدبې او يا د مقاومت او سرښندنو کارنامي سته . د دې ليکني موخه د هغو ټولو تاريخي پيښو او وياړنو را يادول او سپړل نه دي چي زابل يې د تاريخ په اوږد مهال کي لري ، يوازي په دې لنډه ليکنه کي د زابل د لرغوني تاريخ هغه ځانګړي بيلګي را يادو چي د افغانستان په ملي تاريخ کي وياړلي سرليکونه ګڼل شويدي . خبره به د زابل د نوم څخه را پيل کړو ، دانوم له ډيرو پخوانيو زمانو راهيسي د هيواد پر همدې برخي چي اوس يې د زابل ولايت په نوم پيژنو ايښودل شوۍ او پيژندل شويدۍ ،دا نوم د املا او انشا له مخي په لږ او ډير بدلون کله د يوه خپلواک هيواد په توګه چي زياتي سيمي يې تر ولکې لاندي درلودي ، کارول شويدۍ او کله هم د يوه ولايت او يوې محدودي سيمي په ډول د تاريخ په پاڼو کي ثبت او ليکل شويدۍ . د يوشمير څيړونګو له نظره د زابل نوم لږ تر لږه ١٧٠٠ يو زر او اوسوه کاله پوخوا تر زيږد هغه وخت ياد شويدۍ ، چۍ درزدشت يا سپينتمان د ستورو پيژندونکو په مرسته د کال د فصلونو د ښولو او پيژندلو په نيت د سيمو د ټاکلو اراده وکړه ، او په دې ډول يې د اوسني زابل سيمه هغه ټاټوبۍ وښودۍ چي د کال لمر له ژمني څنډي څخه پسرلنۍ څنډي ته ځان رسوي ، هغه ته يې د زابل نوم ورکړ . د زابل د نوم او ريښې په اړه د يوشميرنورو څيړونکو اندونه او نظريې هم په يوشمير رسالو او اثارو کي شته او را نقل شويدي چي ورسته به يې يادونه وکړو ، خو د پورتنۍ طرحي لپاره د نورو لاسوندونو تر څنګ د بيلګي په توګه تر ټولو ارزښتمن دليل را يادو : او هغه دا چي د زابل په سيمه او اړوندو برخو کي د( زون ) په نوم د لمر نمانځني تر ټولو ستر معبد له ډيرو پخوانيو زمانو څخه بيا د اسلامي لښکرو تر واکمنۍ پوري د يوه عبادت ځای په توګه په سيمه کي د ميشتو وګړو واو هم د زابلي واکمنانو له لوري په درنښت ساتل کيدۍ او د هغه ته يې عبادت کاوه ، د زون معبد او د هغه معبد شا او خوا سيمي د زابل واکمنو تر ولکې لاندي وې . او د کابل په خير خانه کي د سوريا معبد پيدا کيدل هم د دې وينا ډاډمن لاسوندۍ دۍ . د خير خانۍ کوتل د سوريا مجسمه انګليسي مورخ سر اولف کارو په دې باور دۍ چي يفتليان د منځنۍ اسيا څخه د سهيل په لور را خوځيدلي او په درې سوه شپيته زيږد کال يې د کوشانيانو واکمني پاې ته ورسول او د ساسانيانو سره تر درنې جګړې وروسته د خپلو سيمو دفاع ته اړ سول ، دې قبيلو زيات شمير بودايې ودانۍ ړنګي او د لر نمانځني عبادت ځايونه يې ودان پريښودل ، هغه وخت چي يې د واکمنۍ پراخه امپراتوري په وړو وړو سيمه ايزو واکمنيو واوښتل بيا يې د عربي مهاجمينو په وړاندي لږ تر لږه دوې پيړي پر له پسي د دفاع سنګرونه تاوده وساتل . يو شمير څيړونکي د زابل نوم د هيپتلي پاچاهانو د نوم سره تړي ، دا ډله څيړونکي په دې باور دي چي د هيفطل ، هيا طله او هبفتليانو نو مونه په ډير لږ بدلون په تاريخي متونو کي د بيلا بيلو مورخينو او څيړونکو له خوا په خپلو اثارو اوليکنو کي کارولي دي . زيات شمير څيړونکي او په ځانګړي توګه د مرحوم استاد احمد علي کهزاد له نظره يفتليان او د هغو اړوند ټبر ونه په اوسني زابل کي څه ناڅه يوزر او پنځه سوه کاله پخوا تر اوس ميشت شويدي . همدا کورنۍ وې ، چي د دريمي زيږدي پيړۍ څخه تر اومي زيږدي پيړۍ پوري يې د افغانستان زياتي برخي په ځانګړي توګه د هندوکش پرلويديځو ، سهيلي او ختيځو سيمو واکمن درلوده . علا مه حبيبي د يفتلي پاچاهانو او يو شمير پښتني قبيلو د نومونو تر منځ د ورته والي په اړه د هر اړخيزي څيړني وروسته داپايله تر لاسه کړيده چي ، د هيپتل کلمه د پښتنو د قبيلو د ابدال د نوم سره چي د پښتنو يو لويۍ ټبر دۍ ، ورته والۍ لري ،دا ورته والې د ژبني ارونو د ادلون بدلون سره برابردۍ . يوه بله داسي بيلګه د پښتو غلجۍ د عربي خلجۍ اود درې غلزۍ دۍ ، چي په ژبنيو څيړنو کي يې د يفتليانو سره اړيکي جوتي دي . د هغو مسکوکاتو څخه چي د کابل ، هډې ، غور بند او نورو سيمو څخه تر لاسه شوي ، د يفتلي پاچاهانو څيره او قيافه د اوسي پښتني غلجي کوچيانو سره ورته والۍ لري ، لوړي پزي ، جګي وني ااو د پاچاهۍ تاجونه يې پر سر دي ، دا اولسکيزي ( مسکوکات ) د يفتلي پاچاهانو په بيلا بيلو واکمنو او بيلا بيلو دورو پوري اړه لري . د يفتلي پاچاهانو د پيسو څو بيلګي : د يفتليانو کورنۍ د دريمي زيږدي پيړۍ څخه د پخواني افغانستان پر ټولو برخو واکمني درلوده چي يو ستر اداري او نظامي مرکز يې داوسني زابل نامتو ښار کلات وو ، خو د شپږمي زيږدي پيړۍ وروسته په وړو او سيمه ايزو واکمنيو واوښتل ، چي د اعرابو سره په جګړو کي يې د خپلو سيمو د ساتلو پوره زړه ورتوب ښودلۍ دۍ . زابليان يا يفتليان چي د هندوکش پر سهيلي ، سهيل لويديز او سهيل ختيزو سيمو پوره واکمنۍ در لوده او د واکمنۍ برم يې د هند تر پوتالي پوترا رسيدۍ په پر له پسې توګه په ددريو لورو د خطر او حملو لاندي وه . يفتليانو د خپلي واکمنۍ په لويديز ي خواکي د ساسانيانو سره نامالومي سرحدي کرښي درلودۍ ، چي په پر له پسې توګه د دې دواړو سياسي واکمنيو تر منځ د سيمو لاندي کولو لپاره د جګړو اور بليدۍ ، د بيلګي په توګه د زابلي يفتليانو او ساسانيانو لومړۍ نښته په ٤٢٧ زيږد کال د يفتلي بقوت پاچا او بهرام ګور تر منځ شويده . په دې جګړه کي د بهرام ګور زرين تاج او د هغه ټول مال او منال د بقوت بريمنو لښکريانو ته ورسيدۍ . دويم يزد ګرد چي په ٤٣٨ زيږدکال د پارس واکمن سو هم ، څو ځله د يفتلي پاچاهانو پر سيمو جګړ ه ايز عمليات وکړه ، خو بريالۍ نه شو او د يفتلي پاچاهانو دسيمو د لاندي کولو او غصب کولو په ارمان کي ومړ . د پارس پر سيمه د لومړي فيروز واکمني چي د ٤٧٥ زيږد کال څخه بيا تر ٤٨٤ زيږد کال پوري يې دوام درلود ، څو ځله د يفتلي پاچاهانو سره د جګړي ميدان ته راووت ، د لومړي فيروز سره په يوه جګړه کي پارسي ځواکونو ماتي وخوړه او فيروز خپل زوي قباد د يفتلي پاچاه اخشنوان در بار ته د داسي ضامن په توګه ورکړ چي بيا به د يفتليانو پر سيمه يرغل نه کوي ، خو فيروز دا وعده پرځاي نه کړه او په يوه بله خونړۍ او د هغه د ژوند په ورستۍ جګړه کي يې د يفتليانو پر سيمو يرغل وکړ او دا ځل بيا د ماتي سره مخامخ شو او خپله فيروز هم په دې جګړه کي ومړ او پر ځای يې دهغه زوي قباد واکمنۍ ته ورسيدۍ ، څرنګه چي د پارس نوۍ واکمن قبا د د يفتليانو سره د ضامن په توګه ډير کالونه تير کړي وه ، نو يې د يفتلي پاچاهانو سره يې د دوستۍ اړيکي ټينګي کړې . د زابلي يفتليانو د سياسي واک په وړاندي دويم سرخوږۍ د واکمنۍ په دننه کي د يوشمير سيمه ايزو او محلي وړو واکمنيو مقاومتونه او پاڅونو نه وه ، د هندوکش په شمال کي د د کيداريانو پاتي شوني ، د هيواد په مرکزي سيمو کي د شيرانو او د کابل شا او خواکي دکوچيني کوشانيانو پاته شونو ، وخت ناوخت د يفتلي پاچاهانو د واکمنۍ د پراخيدو لپاره خنډونه را منځ ته کول ، د بيلګي په توګه ، د کيداريانو او بهرام ګور تر منځ د يوې درنې جګړې وروسته اوربند وشو چي کيداري واکمن د ساساني پاچا د خور سره د واده په اړيکو دې اور بند ته غاږه کښيښوده ( ٤٥٩ زيږد کال ) همدا وخت يې د يفتلي پاچاهانو سره د تربګنۍ لاره ونيولو ، دالماني څيړونکۍ مارکوارت په اند کابلي پاچاهانو چي د کوچني کوشانيانو په نوم هم ياديږي ، د هغه زور او دباو په وجه چي د زابلي واکمنانو له خوا پر راغلۍ وو خپل پلازمينه کاپيسا يې پريښوده او پيښور ته وکوچيدل . د سياسي واکمنۍ پراخيدل او د نويو سيمو لاندي کول بله هغه بوخته وه چي زابلي يفتليان او دهغو يوشمير پياوړي مشران ورته ژمن وه . په پارس کي د انو شيروان تر واکمنۍ وروسته زابلي پاچاهانو خپله مينه د پارس له لوري لږ کړه او د پارس پر ځای يې د هند او هندوکش شمالي سيمو لاندي کولو ته مخه کړه ، د چيني مورخ ليانګ شو په قول يفتلي پاچاهانو ورو سته له هغه چي د هندوکش شمالي زياتي برخي لکه کوګيار،واخان ،زيباک ،او او د امو سند دواړو خوا وته پرتې سيمي تر خپل واک لاندي راوستې ، بيا يې په سهيلي لور کي لومړۍ د ګندهارا سيمه خپله کړه او ورورويې د هند لويې وچي لور ته د خپلو پرخوا د فتوحاتو لمن وغزول . د هندي او اروپايې مورخينو پر دې ټکي يوالۍ شته چي د هند پر لور د زابلي پاچاهانو فتوحات ورورو د زابل ارزښت ديوې ستري امپراتورۍ د پلازميني په توګه لږ کړ او د يفتلي پاچاهانو پام د هند پراخو سيمو د نيولو او اداره کولو پر لور زيات شو ، او ددې کار لپاره تر ټولو ښه جغرافيايې موقعيت د پيښور او تاکسلا او بيا وروسته د پوتالي پوترا او ډهلي په برخه وو . مهرا کولا ، تورامانا او دې ته ورته نورو يفتلي پاچاهانو په زياته پيمانه د خپلي امپراتورۍ سهيلي لوري ته پام کاوه . د دې سره سره چي د زابلي پاچاهانو او د هغې سلسلې دلويو امپراتورانو زياته پاملرنه د سهيلي خوا او په ځانګړي توګه د هند لوري ته ګرځيدلې وه ، خو زابل ديوې پخواني پلازميني په توګه د خپلو نږدې سيمو په کنترول او اداره کي تر زياته حده واکمن وو ، په زابل کي واکمنه سلسله په پر له پسې توګه د ساساني يرغلګرو او تر هغو وروسته د عربي لښکرو سره د ترپ او خرپ په جګړو لږ تر لږه تر ٦٤٠ زيږد کال پوري بوخت وساتل شوه په دې ترتيب يې د خپلي واکمنۍ د دوام لپاره د اسلام مبارک دين تر پوره خپريدو تر مهاله د خپلو اولسو پوره ملاتړ د ځان سره درلود او تر خپل واک لاندي سيمي يې په پر له پسې توګه د بهرنيانو په وړاندي وساتلې . تر څو چي د اسلامي لښکرو يو مشر عبدالرحمن ابن ثمره په يوه تنده جګړه کي تر کابله ټول موانع ليري او د سيستان څخه تر کابل ټولي سيمي ونيولۍ ، خو دا يوه بريښنايې جګړه وه لا زياته موده نه تيره چي بيرته د زابلي پاچاهانو پاتي شونو د خپلواکۍ بيرغ پورته کړ او د جګړو دا لړۍ لږ تر لږه نور سل کاله وغزيدل ، چي يادونه به يې د زابل په منځنۍ زمانه کي تر بحث لاندي راشي . د کلات بابا غونډۍ چي اوس دولتي ادارې ورڅخه ګټه اخلي د کلات لويه غنډۍ په يوه انځور کي پايله : زابل د افغانستان په تاريخ کي وياړلۍ باب او د لرغوني تاريخ زرين سرليک دۍ .د دې سره سره چي د زابل په سيمه کي لا تر اوسه علمي او فني څيړني او سپړني نه دي شوي ،خو زابل ته د څيرمو سيمو څخه داسي زيات لاسوندونه تر لاسه شوې چي د دې سيمي تاريخي جرړي زرګونو کالو پخوانيو زمانو ته رسوي . د بيلګي په توګه د زابل لويز ته دکندهار منډګک ، اود سيستان نادعلي ، سهيل ته يې د کوټي لور لايې او ژوب او ختيز ته يې د لرغوني غزني سيمي واقع دي چي هر سيمه يې زموږ د هيواد لپاره وياړلي اثار او لاسوندونه لري ، که په زابل کي د علمي او فني څيړنو اړ سپړنو کار پيل شي ، په ډاډ ويلای شو چي په دې سيمه کي به هم د افغانستان د لرغوني تاريخ تر اوسه پټ خو ارزښتمن اثار او لاس وندونه تر لاسه شي . په دې اړه د زابل اوسنيو چارواکو او د کلتوري چارو واکمنو او د دې سيمي مخکښو کلتور پالو شخصيتونو ته د وړانديز په توګه لاندي ټکي يادول غواړم : ١ : د زابل څخه دې د لرغونو او تاريخي اثارو د قاچاق په مخنيوي کي لا ګړندي ګاومونه واخستل شي ؛ ٢ : په زابل کي تاريخي ودانۍ او زيارتونه ، چي د پخوانيو دورو د ودانيو ځانګړي بيلګي دي ، د هغو په ساتلو او له سره رغولو کي د عملي کار لپاره د هيواد د کلتوري وزارت څخه ځانګړي ژمني واخلي ؛ ٣ : په زابل کي دي (( د زابلي پاچاهانو موزيم )) په نوم ، د يوه موزيم د جوړولو او پرانستلو پروژه طرحه او اړوندي چاري دي ګړندۍ کړي ؛ ٤ : د زابل ولايت په مرکز کلات ښار کي د موزيم خوا ته د يوه تفريحي پارک د جوړيدو لپاره دي بهرنۍ مرستندويه موسيسې وهڅول شي . په درنښت ، د ځوان فرهنګپال ښاغلي خالد حيدري څخه مننه کوم چي ددې ليکني لپاره يې د انځورونو په پيداکولو کي را سره مرسته وکړه : ښاغلو لوستونکو ته د دې ټکي يادول اړين ګڼم چي د دې ليکني د ثقم او لا زياتو مالوماتو لپاره دي د نورو اثارو تر څنګ لاندي اخځونو ته ورشي . اخځونه د الفبا په تر تيب ١:باوري ، رسول . د افغانستان لرغوني مدنيتونه ،( کابل : ودلتي مطبعه ) ١٣٦٤ . ٢ : جوينده ، مير احمد ، د يفتليانو سياسي تاريخ ، ( کابل : دولتي مطبعه ) ١٣٥٨ . ٣ : حبيبي ، عبدالحۍ . د افغانستان لنډ تاريخ . ( کابل : دولتي مطبعه ) ١٣٤٦ . ٤ : صافۍ ، لطف الله . ﻻ افغانستان عمومي جغرافيا . ( پيښور : دانش کتابتون ) ١٣٧٧ . ٥ : کهزاد ، احمد علي . غرغښت نامه ، ( کابل : دولتي مطبعه ) ١٣٥٧ . ٦ : همايون ، سرور. په ادبياتو کي د لمر نمانځني ائين ( کابل : دولتي مطبعه ) ١٣٦٤ . منبع : سلام فرهنگی تولنه  

16 ـ سرپل

ولایت سر پل ولایت سر پل افغانستان: سر پُل یکی از ۳۴ ولایت (استان)افغانستان است. مرکز این ولایت شهر سر پل است. مساحت این استان ۱۵٬۹۹۹٫۲ کیلومتر مربع و جمعیت آن ۴۸۲٬۹۰۰ نفر است. (برآورد ۲۰۰۶) ولسوالی‌ها (شهرستان‌ها) سر پل بلخاب سوزمه قلعه صیاد کوهستانات سنگچارک از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = == = = =

17 ـ سمنگان( آیبک ) 

ولایت سمنگان ( آیبک ) سَمَنگان یکی از ۳۴ ولایت (استان) افغانستان است. مرکز این استان شهر آیبک ( 1 ) است. تاریخچه شهر قدیمی سمنگان در جنوب شرقی خلم،(2 ) در ولایت مزار شریف و در طول تاریخ بر سر یکی از راه های مهم بلخ بوده است. در شاهنامه فردوسی چنین آمده است که رستم زال با تهمینه دختر شاه سمنگان ازدواج کرد. به روایت شاهنامه این شهر در مرز ایران و توران قرار داشته است. سمنگان يكي از ولايات كهن و باستاني كشور عزيز ما أفغانستان بوده مركز آن شهر شاداب وسر سبز ايبك ميباشد . كه ارتفاع آن از سطح بحر بيش از هزار متر است . اين منطقه خيلي ها حاصلخيز بوده ، حبوبات و ميوه هاي فراوان دارد . آب و هواي ايبك شهرت زياد داشته چنانچه گفته اند : آب ايبك ، نان ايبك ، خواب ايبك . سمنگان در امتداد شاهراه كابل - حيرتان بين بغلان وبلخ در يك منطقه مهم كشور عزيز ماافغانستان واقع شده كه در اثر كشف شواهد و آثار تاريخي اهميت خاصي پيدا كرده است چناچه در پايه حفريات و تحقيقات دكتر كارنتون مورخ و باستان شناس امريكاي در غار قره كمر كه در كوه هاي مجاور ايبك واقع شده ، در حوالي 30-50 هزار سال قبل از ميلاد شيكاري هاي همين منطقه سپري مينموده اند و به حيث يكي از كانون هاي زندگاني مردمان عصر حجر در افغانستان شناخته شده و آثاري از قبيل سنگهاي چقماقي، استخوان حيوانات و خاكستر ذغال بدست آمده است و كشف آتشگاه سرخ كوتل و آثار بدست آمده از آن مجاورت شرقي سمنگان ، روشني جديدي به سمنگان عصر كوشاني ها در قرن اوليه مسيحي به تمام اين مناطق مي اندازد . رباتك منطقه ديگري از سمنگان كه در عصر كوشاني ها آباده بوده ، آثار مسكوكات بدست آمده از رباتك شاهد اين مدعاست همين قسم در داخل دره معروف به زندان سموج هاي مشاهده ميشود كه نشان دهنده آباداني زياد بوده است . نقطه ديگري بنام هزار سُم كه اهميت خاص تاريخي زياد دارد به عقيده ايتاليائي ها راه تجارت بوده و به دو طرف هندوكش كاروانها رفت و آمد مي كرده و تنگي تاشقرغان داراي دروازه ئي بوده و راه عمومي از تنگي ايبك و دره زندان گذشته به استقامت باميان و كابل كاروانها حركت ميكردند و ايبك داراي كاروانسرا هاي نيز بوده كه به مرور زمان از بين رفته است. از آنچه گفته شد سمنگان از دوره هاي قديم عصر حجر به اين طرف در ادوار قبل از تاريخ و در دوره هاي اسلامي هميشه مركز زندگاني بوده ، پس معلوم ميشود كه از نظر تاريخي و جغرافياي موقعيت مهمي داشته و دارد . همچنان چيز مهمي كه از نظر تاريخي باعث شهرت سمنگان شده ستوپه ئي است بزرگ ، از يك پارچه سنگ كه در مجاورت خود معادلي هم داشته و در داخل بدنه كوه بچه يا تپه حفر شده كه در عرف بنام تخت رستم ياد ميشود حال آنكه يكي از معابد بسيار مهم باختر قديم در همين ايبك ميباشد و يكي از عجايب معماري عصر بودائي افغانستان قديم است حفره نامبرده بزرگ و مجلل با دهليز ها واتاق ها و ملحقات ديگر به مراتب از ستوپه سنگي عجيب تر است كه يقينا تعداد زيادي بازدیدکننده از كشور هاي مختلف در اينجا مي آمده و خانه هاي كنده شده كه در حدود العالم ذكر يافته ، عبارت از همين اتاق ها و حجره هاي معبد است و به تعبير ديگر آنها را بتخانه خوانده اند كه به معناي لغوي همان بودا را گويند و خانه بودا در حقيقت همان اتاقها وحجره هائي است كه در هركدامازآنها يك يا چندين مجسمه ی بودا همراه با نقاشي و هيكل تراشي ، تراش يا ساخته شده اند كه خود نشان دهنده هنر مجسمه سازي و هيكل تراشي آن عصر ميباشد. سمنگان بزرگترين أدباء ، فضلاء و شعراء را در دامان خود پرورده است . پسته و بادام سمنگان معروف بوده و در كوه هاي آن زيره ، هنگ و ديگر گياهان داروئي به كثرت يافت ميشود . ذغال سنگ دره صوف بالای ولايت سمنگان از نظر نوعيت بهترين و عاليترين كيفيت را دارا ميباشد و از نگاه زراعت گندم بنام گُدام افغانستان مشهور است . در حدود العالم من المشرق الى المغرب ، معجم البلدان ياقوت الحموي ، شاهنامه شاهكار بزرگ فردوسي طوسي وديگر مآخذ معتبر از سمنگان به مراتب نامبرده شده است داستان رستم با تهمينه دختر شاه سمنگان و نبرد رستم با سهراب از تراژدي ترين داستانهاي شاهنامه به همگان معروف است . اين بود مختصر معلومات درباره سمنگان. ولسوالی دره صوف پایین روستاها: کوچه عارق ، چکاک، تنگی یعقوب پایین، سرخه گاوکش ،تیموری بیانان، خانه سنگی، قره مورچه، سرخه بوبکی، حاجی بچه، اوی متان، نیکک، تاجک دهی و چلغزار ولسوالی دره صوف بالا روستاها: تاقچی خانه ، اجریم و قرغنه، خوال چارمغز، توری ها، جوی لطیف ، چهارتوت و تیوه تاش سرولنگ،نوامد،شیخه،قره احمد،خالنیاز،خواجه بلندخمی حوض، تیرک ,char avlia پیوند ها ( 1 ) اَیبَک مرکز ولایت (استان) سَمَنگان کشور افغانستان است. این شهر در پهنه دره یا رودخانه خلم و سمنگان در بخش سفلای با راهی صعب العبور و پر گردنه قرار دارد. در سال۱۹۳۴ میلادی بخشی از شهر قدیم، از بین رفت و در ۴ کیلومتری این شهر بنای شهر جدید شروع شد. شهر قدیمی ایبک نزدیک دهانه دره و داخل دژ سنگی واقع شده است. تجارت عمده این شهر گندم، بادام و پسته است. (2 ) خُلم نام یک شهر و یکی از بخش‌ها (ولسوالی‌ها)ی استان بلخ افغانستان است. این شهر از دیرینگی بسیار زیادی برخوردار است. منابع عبدالحسین سعیدیان. شهرهای جهان. چاپ ۱۳۸۳، نشر علم و زندگی، ویکی‌پدیای انگلیسی، نسخهٔ ۸ نوامبر ۲۰۰۶. = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = = == = = =

بخش دوم ولایات را با یک کلیک از اینجا بخوانید