پژوهشی، پیرامون نهاد سازی هسته یی ایران و پیامدهای آن در منطقه و جهان : عبدالقدیر میرزایی

این برنامه ی  پژوهشی و تحلیلی، به این پرسشها، پاسخ میدهد. نگاهی می اندازد به پیشینه ی توسعه و گسترش برنامه های هسته یی در ایران وتاثیرات آن بر مناسبات بین المللی.

چندی پیش برنامه ی پژوهشی تلویزیون آریانا که درمورد توسعه ی برنامه های اتومی پاکستان و نقش عبدالقدیر خان، پدر اتومی پاکستان به نشر رسید، مورد علاقمندی گسترده یی در سطح ملی و بین المللی قرار گرفت. سلسله ی برنامه های پژوهشی ما با بررسی برنامه های اتومی کشورهای همسایه، ادامه خواهد یافت. هدف این برنامه ها را روشن سازی ذهنیت عامه، مسوولان امور، نهادهای اکادمیک و تخصصی پیرامون وضعیت و موقعیت سیاسی افغانستان از دیدگاه های جیوپلوتیک و جیو اکونومیک در منقطه، می سازد. همچنان این برنامه ها تلاش میکنند تا نقش افغانستان را دراین محور ها به مطالعه گیرد وتحلیلی از آن ارایه بدارد. این برنامه ها با متخصیصین برجسته ی امور، تنظیم وراه اندازی میگردد.

 به سلسله ی برنامه های پژوهشی تلویزیون آریانا، اینک به بحث پژوهشی و تحلیلی پیرامون " برنامه های هسته یی ایران" می پردازیم.
ایران وتحولات پیرامون آن، تاثیرات مستقیم و غیر مستقیم خویش را بالای وضعیت افغانستان داشته است. برنامه های هسته یی ایران بدون شک این تاثیرات را در سطوح مختلف بر اوضاع افغانستان گسترده است.
چندی پیش وزیرخارجه ی ایران از روند تحولات میان غرب و ایران سخن گفت.به نظر می رسد با انتخاب براک اوباما به عنوان رییس جمهوری امریکا رویکردهای جدیدی پیرامون ایران در راه است. این برنامه تلاش می کند تا با مروری بر روند توسعه ی برنامه های هسته یی ایران، براین مناسبات نیز نگاه تخصصی داشته باشد.
در گام نخست نگاهی مختصری می اندازیم به تاریخ معاصر ایران.......

ملک محمد ستیز:
در اوایل دهه ی دوم قرن پیشین یعنی سال های 1920 تا 1925 تحولات با اهمیت در تاریخ معاصر ایران بوقوع پیوست . احمدشاه قاجار به عنوان آخرین بازمانده ی سلطنت قاجاریان ،حاکمیت خود را به رضاخان که وزیر جنگ دربار بود به شکل فرسایشی می سپرد . رضا خان در 15 دسمبر سال 1925 به اریکه ی قدرت تکیه زد ، هرچند رضا خان خود از لحاظ سیاسی شخصیت اکادمیک و دارای تحصیلات سیستماتیک نبود ولی دوران رضا خان از سال 1925 تا سال 1941 دوران شگوفایی اقتصادی ، اجتماعی و اقتصادی دوران قاجار به حساب می رفت . رضا خان تحت شعار ملتریزم به عنوان ارتش گرایی ، نشنالزم به عنوان ملی گرایی و سکولاریزم به عنوان مبحث جدایی دین از سیاست به اریکه ی قدرت نشست و زمینه های گسترده ی را بر فعالیت های نظام های تخنیکی و توسعه ی برنامه های اقتصادی ایران مهیا ساخت . رضا خان در سال  1941در اثر عملیات گسترده ی موتلفین جنگ دوم جهانی یعنی اتحاد شوروی و انگلیس از قدرت برکنار شد . عملیات مشهور که در تاریخ بشریت نام خود را به نام تسخیر شوروی انگلیس به ایران نامیده می شود متشکل از دکتورین ستالین و چرچل بود و این دارای سه هدف عمده بود . هدف نخست اینکه چکوف و استالین به این باور بودند که حمله به ایران یک مجرا و دهلیز تامیناتی جنگ اتحاد شوروی علیه نازیزم در مناطق شمالی روسیه بویژه مناطق کلنگراد تامین می کند . نکته ی دوم که دکتورین چرچل به آن بی نهایت علاقمند بود انحصار قدرت نفتی انگلیس بود انگلیس ها نمی خواستند که با حمله ی نازیست ها در ایران این قدرت انحصاری بزرگ خود را از دست بدهند . هدف سوم عزل رضا شاه بود ، رضا شاه یکی از کسانی بود که نزدیکی با آلمان ها داشت و در صورت حمله ی نازیست های آلمان دژ استواری در برابر حمله ی گسترده و قوی علیه شوروی ها و نظام موتلفین شوروی علیه نازیست ها می گردید به این ترتیب دکتورین استالین – چرچل طوری بود که باید به ایران حمله می کردند و چنین هم کردند و تا سال 1941 ایران بدست موتلفین جنگ علیه نازیست ها در آمد و رضا شاه هم عزل و تبعید شد و زمینه های جدیدی بر فضای همکاری های غرب با ایران تحت رهبری پسر رضا شاه ، جوان 22 ساله یی به نام محمد رضا که بعدا به نام محمد رضا شاه پهلوی شهرت پیدا کرد مساعد گردید.

عبدالقدیر میرزایی :
بدین ترتیب با تغییر قدرت و جانشینی محمد رضا شاه به جای پدرش رضا خان پهلوی، ایران شاهد تحولات مهمی در عرصه های سیاسی و اجتماعی گردید. پس از جنگ دوم جهانی زمینه های گسترده ی برای غرب مهیا گردید تا بتواند پایه های نخستین برنامه های ستراتیژیک خویش را در ایران قوی سازد. غربی ها با توجه ی بی پایان به نفت و گاز ایران پرداختند و در تلاش شدند تا روند توسعه ی  تاثیرات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی غرب به ایران عمیق گردد. 

 ملک محمد ستیز:
محمد رضا شاه به مجرد رسیدن به قدرت ، زمینه های گسترده همکاری های خود را با غرب مهیا کرد . غرب در یک مثلث با اهمیتی، همکاری های خود را آغاز کرد ، در یک کناره ی مهم این مثلث ایالات متحده امریکا به عنوان غول بزرگ اقتصادی قرار گرفت که در زمینه ی سیاسیت های اقتصادی ایران تاثیر گزارمهم به حساب آمد .

عبدالقدیر میرزایی:
ایالات متحده  امریکا برنامه های حمایتی اش را با جمهوری اسلامی متوقف ساخت. برخی از دولت های اروپایی در انتظار ثبات بیشتر در منطقه باقی ماندند. آلمان، قسمت زیادی از برنامه های بوشهر را تکمیل نمود و فرانسه نیزبرخی از برنامه هایش را به انجام  رسانید. از سال 1979 تاسال 1982 برنامه های هسته یی ایران به بحران و سکتگی مواجه گردید.
اما بازیگر مهم دیگری داخل صحنه گردید که سیمای  جدیدی به وضعیت در ایران بخشید. این سیمای جدید را رسانه ها به گونه های مختلفی به تصویر گرفتند، اما واقغیت مسله در کجا بود و این سیمای جدید کی بود؟

ملک محمد ستیز :
این سیمای جدید اتحاد شوروی بود . در سال 1982 ایرانی ها همراه با شوروی ها بخاطر بازگیری برنامه های اتومی ایران به یک سلسله توافقاتی دست زدند. هیاتی تحت ریاست پروفیسور توبینکوف که فزیک دان بسیار مشهور در عرصه ی برنامه های هسته یی اتحاد شوروی به حساب می آمد از اتحاد شوروی آن زمان به ایران آمد برنامه های هسته یی ایران و شوروی هم به سه مرحله تقسیم بندی گردید: مرحله ی نخست که به نام شناسایی از توانمندی های هسته یی ایران نامیده می شد عبارت بود از مطالعات گسترده از داشته ها و کمبودی های ایران و نبود امکانات که ایران درنتیجه ی چهار یا پنج سال به رکود مواجه شده بود . مرحله ی دوم مرحله ی دوباره ظرفیت سازی نظام هسته یی ایران بود توسط شوروی ها آغاز شد در این مرحله شوروی ها و ایرانی توانستند مرکز پرسپولس را در ایران که مرکز تامینات برنامه های هسته یی بود فعال بسازند و در مرحله ی سوم شوروی ها توانستند که تامینات بوشهر را به عهده بگیرند و دستگاه بوشهر که توسط آلمانها از دهه ی هفت تا اواخر دهه ی هفتاد وهفت ادامه داشت دو باره تامین کنند و بوشهر دوباره به فعالیت آغاز کرد. یکی از نکات بسیار مهم که در نقش شوروی ها در حمایت از برنامه های هسته یی ایران بود که بعدا روس ها که وارث شوروی سابق شدند این برنامه را ادامه دادند در واقع برنامه ی " ای یو اچ" بود که این برنامه در واقع برای امریکایی ها به مثابه ی زنگ خطر با اهمیت به صدا در آمد این برنامه به معنی غنی سازی یورانیم در سطح بسیار بلند بود که خطرات در واقع رفتن ایران را به طرف ساختار های برنامه های سلاح اتومی به گوش جهانیان می رساند . رسانه های غرب از این برنامه تفسیر های مختلفی کردند و چنین به نظر می رسید که ایرانی ها طرفدار ایجاد یک نظام قوی هسته یی و توانمندی انکشاف برنامه های هسته یی خود در سطح سلاح هسته یی گردند.

عبدالقدیر میرزایی :
در اواخر سال 1998، خبر سلاح اتومی پاکستان، جهان را تکان داد. پاکستان سلاح اتومی خود را به آزمایش گذاشت. عبدالقدیر خان فزیک دان مشهور این کشور، پایه گزار اصلی این برنامه نامیده شد و لقب پدراتومی پاکستان را بدست آورد. چندی نگذشت که قدیر خان به جرم فروش غیر قانونی برنامه های اتومی به کشورهای لیبیا و ایران توقیف گردید. نقش قدیر خان در شکل گیری برنامه های هسته یی ایران در کجا بوده است؟

ملک محمد ستیز :
محمد البرادعی رییس عمومی آژانس بین المللی هسته یی در یکی از گزارش های خود در اوایل سال 2004 به شورای امنیت سازمان ملل متحد مطرح کرد که احتمال قوی وجود دارد که عبدالقدیر خان در تقویت برنامه های اتومی ایران وتبدیل آن به برنامه های سلاح اتومی نقش بارزی داشته باشد . او مطرح کرد که در نتیجه ی تحقیقاتی که کرده اند سانترفیوژ های که در ایران مورد استفاده قرار می گیرد شباهت کاملی به سانترفیوژهای اروپایی دارد که عبدالقدیر خان آن را در برنامه های خاصی از اروپا به سرقت برده بود و سپس به پاکستان آورد و از طریق شبکه های خود به کشور های که توسط ایالات متحده ی امریکا به نام کشورهای شریر و دکتورین بوش این کشور ها را شرر افگن می نامید به فروش رسانیده است از آن جمله در این دکتورین ایران هم از سوی بوش به نام کشور شریر معرفی شده بود از جانب دیگر واشنگتن پست در یک مقاله ی افشا کرد که عبدالقدیر خان برنامه های خود را از طریق دبی به ایرانی به فروش رسانیده است .

 دیری نگذشت که آقای شیخ رشید احمد وزیر اطلاعات پاکستان که وزیر اطلاعات حکومت جنرال پرویز مشرف بود از طریق رسانه ها با صراحت گفت که عبدالقدیر خان به خاطر فروش نقشه های خود به کشور های ایران و لیبیا دستگیر شده است از سوی هم پولیس مالیزیا یکی از دستیاران نزدیک عبدالقدیر خان را که مشاورمالی وی بود و رابطه ی با سی آی ای نیز داشت افشا کرده بود که عبدالقدیر خان در شهر دبی در سال 1994 هیات ایرانی را به حضور پذیرفته و برنامه های را با آنان رد و بدل کرده و در نتیجه در حدود سه ملیون دالر امریکایی پول نقد به خاطر این برنامه های خود بدست آورده است . سازمان استخبارات بین المللی به نام انترنشنل اسمت انتلجنت در گزارشی در سنا نوشته بود: شواهدی در دست است که عبدالقدیرخان برنامه ها ، نقشه ها یا اندیشه های خود را که از مراحل پی1 –پی2و پی 3 که همانا عبارت از کیک زرد در استفاده سلاح های اتومی است به ایران به فروش رسانیده است و خطر سلاح اتومی را و خطر تولید سلاح اتومی را در ایران به بلند ترین حد خود رسانیده است در واقع مجموعه ی این فاکتورها نشان میدهد که عبدالقدیرخان در حمایت برنامه های هسته یی ایران در غنی سازی برنامه ها در تولید پلوتونیوم در واقع یک نوع ماده ی است برای استفاده در سلاح های اتومی نقش بسیار با اهمیت داشته است .

عبدالقدیر میرزایی :
در آگست سال 2002 یکی از گروه های مخالف دولت ایران در خارج از کشور که خود را بنام "شورای مقاومت ملی ایران" معرفی کردند، اعلامیه ی را پخش کرد که در آن گفته شده بود که ایران ساختار های تولید سلاح اتومی را در ناتانس و آراک فراهم آورده است. برحسب فیصله های پیمان عدم تکثیر سلاح اتومی، دولت های عضواین پیمان ، آژانس بین المللی اتومی را سفارش کردند تا هیات نظارتی و ارزیابی کننده ی خود را به ایران بفرستد تا ازاین پایگاه ها و دستگاه ها بازدید و نظارت نماید.

ملک محمد ستیز :
در سال 2003 اتحادیه ی اروپا نظر به فشار های گسترده ی که از طرف جامعه ی بین المللی وارد می شود به فکر ایجاد یک نهاد نظارتی از برنامه های هسته یی ایران می شود و برای نخستین بار هیاتی که به نام ای3 نامیده می شود و متشکل از دولت های جمهوری فدراتیف آلمان ، جمهوری فرانسه و انگلستان به ایران سفر می کنند و به عنوان برنامه های نظارتی بر وضعیت توسعه و انکشاف برنامه های هسته یی ایران داخل مذاکره با ایرانی ها می شوند . ایرانی ها در نخست از این اقدام استقبال می کنند و بعد ها نارضایتی خود را از نحوه ی برخورد با برنامه های هسته یی کشورشان را مطرح می کنند.
عبدالقدیر میرزایی :
در ماه جون سال 2006 دولت های بریتانیا، فرانسه، آلمان، چین، روسیه به علاوه ی ایالات متحده ی امریکا ،طرحی را پیشنهاد کردند که بنام پیشنهاد “P5+1,” شهرت پیدا کرد. آنها از دولت ایران تقاضا به عمل آوردند تا در تضعیف برنامه های غنی سازی خویش با جامعه ی بین المللی همکاری نماید. این پیشنهاد چندین بار با مقامات ایرانی از جمله رییس  امنیت ملی این کشور، در میان گذاشته شده است. برنامه “P5+1,” از مهمترین طرح های جامعه ی بین المللی برای برنامه های ایران به شمار میرود. اما ایرانی ها این برخورد جامعه ی بین المللی را عادلانه نمی پندارند. آنها استدلال می نمایند که خواست جامعه ی بین المللی در تاثیر خواست های ستراتیژیک امریکا تهیه شده است و منافع ملی ایران را صدمه میزند.
ملک محمد ستیز :
ایران در این زمینه سه موضوع را مطرح می کنند مسله ی نخست اینکه ایرانی می گویند که طرح برنامه پی 5 جمع یک  در فشار بسیار قوی استراتیژی های ایالات متحده ی امریکا پیرامون ایران مطرح شده آنان می گفتند اگر جامعه ی بین المللی به خاطر ایجاد رابطه ی سازنده با ایران فعال است نباید زیر تاثیر استراتیژی فعال امریکا این برنامه ها راه اندازی شود دوم ایران مطرح می کرد چون این کشور عضو ام پی تی است بنا چه مشکلی وجود دارد تا ایران نتواند غنی سازی برنامه های هسته یی خود را به هدف بهداشت ، صنعت و تکنالوژی استفاده کند در این مورد غرب هم جواب قانع کننده به ایرانی نداشتند از سوی دیگر بر اصل حقوق و مناسبات بین المللی ایرانی ها خود ارادیت نظام در چوکات برنامه های خود درسازمان ملل متحد مطرح می کردند و خود را به حیث یک نهاد و عضو سازمان ملل متحد از این اصول بسیار مهم سازمان ملل برحق می دانستند در واقع این قوت ایران در برابر پی 5 جمع یک نشان میداد که غرب با مذاکره کننده ی عادی مواجه نیست بل با کشوری مواجه است که دارای استدلال بسیار قوی در برابر خود دارد.

عبدالقدیر میرزایی :
از جون 2006 تا جون 2008 مقامات اتحادیه ی اروپا همراه با نماینده گان آژانس بین المللی هسته یی چندین بار ملاقات کردند. سفر هیات عالرتبه ی اتحادیه ی اروپا تحت ریاست خاویر سولانا رییس روابط بین المللی این اتحادیه به ایران و تاکید روی طرح “P5+1,”، از جمله تلاش های مفیدی دراین زمینه به حساب می آید. فیصله نامه شماره 1835 شورای امنیت سازمان ملل متحد در واقع شمعه یی ازاین پیشنهاد به حساب می آید.  هرچند دولت های عضو این پیشنهاد نامه “P5+1,” از برخورد ایران به این مسله زیاد راضی به نظر نمی رسند......

ملک محمد ستیز :
 در این بسیار مهم است تا روی دپلوماسی بسیار قوی ایرانی ها هم مکثی داشته باشیم . دپلوماسی ایران در زمینه ی برنامه ی هسته یی این کشور به سه مرحله  تقسیم می شود :
مرحله ی نخست : که سال های اول انقلاب را در بر می گیرد و پنج سال را با خود دارد مرحله ی دپلوماسی در واقع تهاجمی ایران بود در این زمینه ایرانی ها در برابر نه شرق نه غرب بحث بسیار تهاجمی را داشتند ولی بعداز پنج سال مرحله ی دوم از دپلوماسی ایران که در واقع می شود گفت به نام دپلوماسی گرایش طلبانه معرفی شود ایرانی ها توانستند زمینه های را برای به مشروعیت نشاندن خواست های خود از میکانیزم های حقوق مناسبات بین المللی هم در سطح سازمان ملل متحد و هم در سطح پیمان ها و کنوانسیون های که به آن پیوسته بودند به نمایش بگذارند اما مرحله ی سوم دپلوماسی ایران یک دپلوماسی جا افتاده ی بود که از یک سو ایران را به عنوان یک نهاد مطرح و قوی در جهان توجیه می کرد و از سوی دیگر در مذاکرات و مباحثات اصل منافع ملی ایران را ارجعیت میداد و در سیاست خارجی خود که در واقع مدیریت سیاست های بین المللی ایران بود بر منافع ملی ایران به خصوص ایجاد قدرت مند منافع اقتصادی ایران در بیرون مرز ها و تقویت اقتصاد داخلی ایران را شکل میداد در واقع رسالت اصلی دپلوماسی خود را در جهان به نمایش می گذاشت به این منظور برای غرب هم کار ساده ی نبود که در برابر همچو یک دپلوماسی قوی میتواند خواست های خود را برآورده بسازد.
 
عبدالقدیر میرزایی :
آقای البرایدی رییس مرکز مطالعات هسته یی  دراین اواخر دو دیگاه را با ایرانی ها مطرح کرده است. دیدگاه اول همکاری های تخنیکی است تا دولت ایران متخصصین بین المللی را برای نظارت از برنامه های هسته یی مجال پژوهش های بیشتر بدهند. بخش دوم را همکاری های سیاسی خوانده است. در زمینه ی همکاری های سیاسی، او تقاضا کرده است تا جهان با ایران کمک نماید تا ایران به شکل صلح آمیز به برنامه های هسته یی خود ادامه دهد و از برخورد های تحریک آمیز بپرهیزد. اما اینکه ایران به هدف ایجاد برنامه های سلاح اتومی برود تا چه حدی میتواند واقعی باشد؟

ملک محمد ستیز :
پس از ارزیابی همه جانبه ی که در این برنامه صورت گرفت و از متخصصین بین المللی هم پژوهش های صورت گرفته است چنین میتوان برداشت کرد که ایران تا سال 2015 به یکی از قدرت های بسیار برجسته ی جهان مبدل خواهد شد و پارادکس که در مناسبات ایران با غرب خلق خواهد شد این خواهد بود که از یک سو دشمن در واقع اصلی ایران که ایالات متحده ی امریکا است در حالت رکود اقتصادی قرار خواهد گرفت و بر عکس ایران به عنوان یک منبع قوی نفت و داشته های که حالا در زمینه ی انکشاف برنامه های نفتی و هسته یی خود دارد بتواند تا سال 2015 به برنامه های سلاح اتومی هم دست پیدا کند در واقع بحث در این جا است که چگونه ایران مشروعیت حضوری خود را هم از سوی اتحادیه اروپا ، چین ، روسیه و ایالات متحده امریکا بدست بیاورد . به نظر می رسد که ایران حمایت های را از سوی روسیه با خود دارد از سوی هم با قدرت بودن نفت ایران باعث می شود که رویکرد ها از سوی اتحادیه اروپا پیرامون ایران هم به تغییر مواجه شود و از جانبی هم چین به عنوان یک ابر قدرت دیگر بتواند رابطه های بهتری را با ایران در این مدت داشته باشد تصور چنین است که افغانستان به عنوان یک نهاد در منطقه در تسخیر نیروهای اتومی قرار خواهد گرفت از یکسو چین ، از سوی دیگر روسیه ، پاکستان و در آینده ی نزدیک ایران . 

پس سوال که در این جا مطرح می شود و برای افغانستان و متحدین حمایت از افغانستان از اهمیت خاصی برخوردار است این است تا افغانستان از همین حالا باید به فکر ایجاد مراکز پژوهشی به هدف تحقیق برنامه های هسته یی کشور راه اندازی کند و استراتیژی را در این زمینه اتخاذ نماید از جانب دیگر رهبران امروز و آینده ی افغانستان باید به فکر ایجاد مراکز و دستگاه های پژوهشی هسته یی هم برای افغانستان و هم برای آینده افغانستان در حمایت جامعه ی بین المللی باشد و باور اخیر این است که ایران یک درس بزرگ برای افغانستان خواهد بود افغانستان باید بداند که درس های که ایران در شصت سال اخیر به خاطر ایجاد برنامه های هسته یی خود راه اندازی کرد چهره ی ایران را از یک کشور فقیر به یک کشور قدرتمند منطقه یی مبدل کرد. و من فکر میکنم که برنامه های هسته یی و در واقع ایجاد زمینه ها برای انرژی هسته یی افغانستان را میتواند چهره آن را بدل کند و باالاخره اینکه افغانستان با داشتن منابع گسترده خواهد توانست به عنوان یکی از دولت های تامین کننده منابع برای کشور های همسایه تبدیل شود به این ترتیب میتوان به عنوان یک قدرت در منطقه حد اقل تمثیل کند و در عین حال دست به نخستین مراحل ایجاد دستگاه های هسته یی به خود و تقویت انرژی به خود مهیا بسازد.

عبدالقدیر میرزایی :
با مروری به این بحث با اهمیت منطقه یی وجهانی چنین میتوان نتیجه گیری کرد:
 دیدگاه واقعگرایانه این است که ایران به عنوان یک دولت بزرگ که دارای  شصت ملیون جمعیت می باشد، حق داشتن برنامه های غنی سازی یورانیم را برای استفاده از توسعۀ اقتصادی خویش دارد، در صورتیکه ایرانیها متعهد به پیمان بین المللی عدم تکثیر سلاح اتومی باشند.

برنامه ی تحلیلی کنونی وظیفه ی خویش را روشن ساختن ذهنیت های اجتماعی در کشور پیرامون برنامه های هسته یی ایران قرار داده بود. این نخستین برنامه ی پژوهشی در سطح کشور است که پیرامون برنامه ی هسته یی ایران تهیه و به دست نشر سپرده شد. امیدواریم این برنامه بتواند زمینه های گفت وگوی سازنده را میان دست اندرکاران امور بین المللی را فراهم آورد.
 سلسه ی برنامه های تحلیلی و پژوهشی تلویزیون آریانا با حمایت و همکاری متخصصین و پژوهشگران با نام کشور ادامه خواهد داشت. 

پژوهشی در باره ی جنگ خونین سرد در جهان