پژوهشي از« استاد صباح » 

استاد بی چون و چرای ادب ، فرهنگ ،انديشه ،دانشمند شاعر،در سال چهارده چهل ويک میلادی در هرات متولد شد.تحصیلات او در مشهد صورت گرفت.اشعار او ابتدا به زبان پارسی به دنباله رو از بزرگترین مقلدان نظامی، صورت گرفت.بعد ها نوشته هایش را به زبان مادری(ترکی)تغییر داد. نوایی به همراه جامی بزرگترین تعقیب کنندگان شعر عاشقانه ی سبک نظامی بودند. با وجود غزل سرایان بزرگ در ایران ، نوایی در غزل یکه تازی کرده است. منظومه ی هزارودوصد بیتی فرهاد و شیرین نوایی نیز بسیار غنی ست.

اميرعلي شير بن آلوس ملقب به نظام الدين از مشاهير درباريان و وزراي سلطان حسين ، در سال هشتصدوچهل وچهار- ق به دنيا آمد. وي به زبان پارسي و تركي شعر مي‏سرود و به ذواللسانين معروف بود. اميرعلي شير با آن كه وزير سلطان بود ولي هيچ گاه از تأليف ومطالعه‏ي علمي غافل نمي‏گشت. سرانجام از وزارت كناره‏گيري كرد و با شاعر هم عصر خود، عبدالرحمن جامي مصاحبت گزيد. اربعين منظوم، ديوان اشعار، محبوب القلوب و ده‏ها اثر ديگر از تاليفات اوست. او به ساخت و تعمير بناهاي اسلامي فراواني از جمله ايوان حرم امام رضا و مقبره‏ي شيخ عطار همت گماشت. نوايي، متفكر بزرگ، شاعر، اديب و نويسنده چيره دست روزگار، مرد سياست، شخصيت معروف و شناخته شده جهاني به تاريخ نهم فبروري سال چهارده چهل ويک ميلادي مصادف با هفدهم رمضان المبارك سال هشتصدوچهل وچهارهجري قمري در هرات، در يك خانواده متدين و روشنفكر چشم به جهان گشود. علي شير نوايي در چهار سالگي تحصيلات ابتدايي خويش را آغاز و در ده سالگي شروع به شعر گويي كرد.

علي شير نوايي به زبانهاي تركي و پارسي، اشعار و داستانهاي زيادي را به رشته تحرير در آورد. او در نبشته هايش توده ها را به نيكي، راستي، تقوا و آموزش و پرورش فرا خوانده است. يكي از آثار گرانقدر علي شير نوايي كليات خمسه وي است. او در آثار و اشعار تركي اش «نوايي» و در نبشته هاي خود به زبان پارسي «فاني» تخلص مي كرد. چون كه علي شير نوايي شاعر مبتكر و دانشمند مدبر و نويسنده و سياستمدار با تدبير بود و در عين حال برادر رضاعي سلطان حسين بايقرا بود، مورد اعتبار و اعتماد سلطان قرار گرفت و در پستهاي حساس دولتي ايفاي وظيفه نمود و به مقامهاي عالي نايل گرديد. امير علي شير نوايي نيز تلاشهاي پيگير و مساعي خستگي ناپذيري را جهت تقويت و استحكام حكومت سلطان حسين بايقرا به خرج داد و پيروزمندانه از آب درآمد. نوايي در آباداني و شكوفايي كشور نقش سازنده و عمده اي را بازي كرد.

مكتبها، مدرسه ها، مساجد و بيمارستانها و پلها ايجاد نمود كه تعدادش از سه صدوهفتادتجاوز مي كرد. با در نظر داشت اين حقيقت مسلم و انكار ناپذير تاريخي علي شير نوايي در خراسان و تركستان از نظر ايجاد مراكز خيريه شخصيت كم نظير شناخته شده است. در اين خصوص و همچنين تجديد و احياي تمدن و فرهنگ اصيل ناب و انساني از نويسنده هاي بزرگ جهان و مورخان ممتاز چون دولت شاه سمرقندي و خواند مير و ديگران معلومات مستند و موثق به دست آورد. علي شير نوايي كتابهاي زيادي از خود به ارمغان گذاشته است كه مهمترين آن «خمسه» است كه حاوي شصت وچهارهزار بيت مي باشد. اين كليات اشعار مشتمل بر پنج مثنوي است. بخش اول خمسه را تحية الابرار تشكيل مي دهد كه بيشتر درباره اخلاق و تصوف اسلامي است و چهار بخش ديگر آن داستانها و افسانه هاي منظومي است كه به نامهاي فرهاد و شيرين، ليلي و مجنون، سد سكندري و سبعه سياره در دسترس قرار دارد كه به سبك امير خسرو دهلوي و نظامي گنجوي سروده شده و داراي مفهوم و محتوايي عالي است. اثر گرانبهاي ديگر نوايي كتاب خزاين المعاني اوست كه حاوي پنجاه وپنج هزار بيت مي باشد.

همين گونه نوايي كتابي هم به زبان پارسي نگاشته است كه متجاوز از دوازده هزار بيت را در بر مي گيرد. نوايي در اواخرعمر عزيزش كتاب «لسان الطير» را به رشته تحرير در آورد كه حاوي هفت هزار بيت مي باشد و در آن از سبك كتاب «منطق الطير» شيخ فريدالدين عطار پيروي گرديده است. همچنين علي شير نوايي كتاب محاكمه اللغتين، خمسه المتحيرين، محبوب القلوب، مجالس النفايس و غيره را نوشت كه از شهرت جهاني برخوردار است. علي شير نوايي بر زبانهاي عربي، اوزبكي و پارسي تسلط كامل داشت. به ويژه به زبانهاي اوزبكي و پارسي آثار گرانقدري از خود بر جاي گذاشته است كه بدين مناسبت به شاعر ذواللسانين شهرت يافته است.

 نوايي هميشه از اشخاص نيك، مخير، ساعي، كوشا و پركار قدرداني به عمل آورده و در تقويت و تشويق ايشان از هيچ نوع همكاري دريغ نورزيده است اما بر عكس از عناصر تنبل و بيكاره و بار دوش جامعه انتقاد نموده است. نوايي «ذواللسانين» با حافظ «لسان الغيب» در اين مورد همنوا به نظر مي رسد كه حافظ شيراز با انتقاد از اهل زمانه سروده بود:
اسب تازي شده مجروح بزير پالان
طوق زرين همه در گردن خر مي بينم
نوايي گفته است:
اي نوايي خلق ني كور د يم عجايب بي تميز
سو كيلتير گن خوار و زار و كوزه سيند ييرگن غريز
علي شير نوايي شخصي كريم و بخشنده بود. از دانشمندان، فضلا و شاعران قدرداني به عمل مي آورد. پروفيسور براون او را به ماليناس سيلينوف رومي تشبيه كرده است، زيرا كه علما و دانشمندان دور و برش حلقه مي زدند. علي شير نوايي يكي از ارادتمندان خاص مولانا نورالدين عبدالرحمن جامي بود، جامي بيشتر نبشته هايش را به تقاضاي علي شير نوايي به رشته تحرير در آورده است. مولانا نورالدين عبدالرحمن جامي به سال هشتصدونوئوهشت. مصادف با چهارده نودودو م. چشم از جهان فرو بست و علي شير نوايي مرثيه اي را به شكل تركيب بند نوشت كه مشتمل بر هفتاد شعر است. تركيب بند نوايي با شعر زير آغاز مي شود:
هر دم از انجمن چرخ جفايي دگرست
هر يك از انجم او داغ بلايي دگرست
امير علي شير نوايي به زبانهاي تركي و پارسي كتابهاي زيادي نوشته است كه كتابهاي زير را مي توان از مهمترين آنها شمرد:
ـ چهار ديوان غزليات مشتمل بر: الف ـ غرايب الصغر ب ـ نوادر الشباب ج ـ بدايع الوسط د ـ فوايد الكبر.
 ـ خمسه كه مشتمل بر: تحية الابرار، فرهاد و شيرين، ليلي و مجنون، سد سكندري و سبعه سياره.
 ـ مثنوي لسان الطير،
 ـ تذكره مجالس النفائس،
 ـ سراج المسلمين،
– اربعين منظوم،
 ـ نظم الجواهر،
ـ محبوب القلوب،
ـ تاريخ انبيا
 ـ تاريخ الملوك العجم،
 ـ نسائم المحبه،
 ـ رساله عروضيه،
– خمسة المتحيرين،
ـ محاكمة اللغتين،
ـ حالات پهلوان اسد،

ـ حالات سيد حسن اردشير،
ـ مفردات در فن معما،
ـ قصه شيخ صنعان،

 ـ مناجات نامه،
 ـ منشأت تركي،
 ـ ديوان پارسي،
 ـ منشأت پارسي،
 ـ ميزان الاوزان،
ـ مكارم اخلاق.

علي شير نوايي به سال هزاروپنجصدويک ميلادي پدرود حيات گفت .

علي شير نوايي شخصي كريم و بخشنده بود. از دانشمندان، فضلا و شاعران قدرداني به عمل مي آورد. پروفيسور براون او را به ماليناس سيلينوف رومي تشبيه كرده است، زيرا كه علما و دانشمندان دور و برش حلقه مي زدند. علي شير نوايي يكي از ارادتمندان خاص مولانا نورالدين عبدالرحمن جامي بود، جامي بيشتر نبشته هايش را به تقاضاي علي شير نوايي به رشته تحرير در آورده است.

امير علي‌شير مردي وارسته و فرهيخته بود كه به جاه و جلال دنيوي توجه چنداني نداشت. وي بيشتر با شعرا و فضلا و هنرمندان در تماس بود و با صرف مبالغ هنگفتي از دارايي خويش در اين راه نقش بسزايي را در رشد و بالندگي فرهنگ و هنر قرن نهم هجري ايفا كرد. اشعار امير علي‌شير به دو زبان تركي و پارسي سروده شده و از اين رو او را «ذواللسانين» لقب داده‌اند، هر چند گرايش وي به تركي بيشتر بوده است. وي در تركي «نوايي» و در پارسي «فاني» تخلص مي‌كرد. اشعار تركي وي همگي به شيوه‌ي ديواني و در اوزان عروضي سروده شده‌اند.
چنان كه پيداست نوايي دلبستگي خاصي به زبان مادري خود تركي جغتايي داشت و غالب آثار خود را به اين زبان تأليف كرده است.  وي در اثر سترگ خود تذكره‌ي «مجالس النفايس» از شاعران پارسي‌گوي ترك مي‌خواهد كه به زبان مادري خود توجه بيشتري نشان دهند. وي در اواخرعمر كتاب «محاكمه اللغتين» را نوشته و با آوردن مثالهايي از دو زبان پارسي و تركي رجحان و برتري زبان تركي را از لحاظ غناي واژگاني و قواعد دستوري يادآور شده است. نوايي در زبان تركي چهار ديوان شعر ترتيب داده و همچنين پنج مثنوي را به شيوه‌ي خمسه نظامي پديد آورده است.

ديوان و خمسه‌ي تركي وي در بيشتر كشورهاي تركي زبان انتشار يافته است. همچنين ديواني به زبان پارسي دارد كه به طبع رسيده است. همچنان میرخواند بلخی ازمورخان برجسته درسنشصت وسه سالگی دارفانی را وداع گفت . وی پس ازطی تحصیلات ابتدایی به تحصیل فقه و فلسفه اسلامی پرداخت و دراین رشته ها ازاعاظم روزگارخود گشت. میرخواند درجوانی عازم هرات شد ومورد توجه خاص امیرعلی شیرنوایی ادیب برجسته عصرقرارگرفت. وی درهمین دوران کتاب ارزشمند خود با نام روضه الصفا را به رشته تحریردرآورد ./

تیتر صفحه   * * * * * * * *  بالا بروید

بانک موضوعی وبگاه " روشنایی " :