تـتـبع، نګارش و نوشـــتـه از: الـحـاج امیـن الــدین « سعـیـدی – سعید افغانی » وداکـتر صلاح
الدین «سعید ی – سعید افغانی »
خواننده محترم !
حج امانتى الهى و چهارمين ركن اسلام بعد از «نماز»، «زكات»، و « روزه » میباشد .در اهميت حج همين قدر بس است كه در روايت اسلامی آمده است: « اگر مسلمانى مستطيع شود و به مكه نرود و بميرد، شايسته نام مسلمانى نيست و يهودى
يا نصرانى از دنيا خواهد رفت.»
خداوند متعال ؛ مقدس
ترین و پاک ترین مکان را در
روی زمین
برای بنای خانه « کعبه » خویش برگزید و آن مکان را سرزمینی امن و مورد توجه مسلمانان جهان قرار داد.
« إِنَّ أَوَّلَ بَیْت وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ
مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِیمَ وَ
مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً» .
( آل عمران : 96 و 97) و کعبه را قبله مسلمانان
قرار داد ، تا میلیون ها مسلمان، در هر
شبانه روز، چندین نوبت به سوی آن نماز گزارند .«
فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها» .( بقره : 144 )«
وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ وَ أَمْناً» .( . بقره: 125)
از سوی دیگر، خداوند مکه را زادگاه پیامبر
خدا ( صلی الله علیه وآله) و محلّ
رشد و سکونت آن
حضرت قرار داد و اگر مشرکان ایشان را از
مکه اخراج نمی کردند، در آن جای سکونت
دایمی اختیار میکردند ، چنانچه چنین فرموده است :
«اگر قوم من، مرا از مکه بیرون نمی کردند، در جای دیگری سکونت نمی گزیدم.» (
سنن ترمذی، ج2 ، ص723 ; مستدرک حاکم، ج1، ص325)
عربستان سعودی :
کشورعربستان
سعودى دو ميليون و دوصد و چهل هزار كيلومتر مربع مساحت دارد و جمعيت آن تقریبآ 13
ميليون نفر است. اين كشور در جنوب غربى آسيا موقعیت دارد ، از شمال به كشورپادشاهی
اردن هاشمى، عراق و كويت و از شرق به خليج فارس وکشور های خلیج ، و از
جنوب به جمهورى يمن و از مغرب به بحر سرخ
محدود است. پادشاهى در عربستان موروثى است
.
پايتخت عربستان رياض است و مراكز دينى اين كشور دو شهر مكه و مدينه میباشند. مردم
عربستان مسلمان هستند ، اما ؛ در فروع، پيروی مذهب
امام احمد بن محمد
بن حنبل ( م - 242) و در اصول اعتقاد، پيرو مكتب ابوالحسن ابوالحسن (م - 330) میباشند.
ضمنآ باید گفت که در کشورعربستان
تعدادی از پيروان محمد بن عبدالوهاب نیز وجود دارد اند. که وى
در شهر «عُيَيْنه» از بلاد نجد متولد شد. فقه حنبلى را ز پدر خويش آموخت و سرانجام
بر اثر خواندن كتابهاى ابن تيميه (661 - 728) و شاگرد او ابن قيم (691 - 751) روش آنان را پذيرفت. البته ابوالحسن ابوالحسن و محمد بن عبدالوهاب
معروف به ظاهرى هستند؛ يعنى بر
ظاهر معناى قرآن و احاديث اعتقاد دارند.
قابل
تذکر است
که : محمد بن سعود سر سلسله خاندان سعودى، كه در قریه
درعيه ( نزديك رياض فعلى) اقامه
داشت، نیز به ایشان گرويد و پس از او ، پادشاهان ديگر
نیز از وى پيروى كردند.
مكه
:
مكه « ام القرى » و
مركز ظهور دين اسلام است و گذشته از شرافت
و قداستى كه از آغاز خلقت و به خصوص از زمان حضرت ابراهيم عليه السلام داشت
و اولین آيه مبارکه قرآن كريم « اقْرَأْ بِاسْمِ
رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ « سورة العلق » نيز در مکه بر رسول الله صلى الله عليه و سلم
فرود آمد.
مكه در ارتفاع 330
متر از سطح بحر قرار دارد و رشته كوههاى متعددى آن را فرا گرفته است. فاصله مكه
تا شهر بندری جده حدود هشتاد كيلومتر و درجه حرارت آن در زمستان و تابستان ميان 18
تا 47 درجه بالاى صفر متغير است.
هر چند اين شهر از هزاران سال پيش به
قداست معروف بوده اما ؛ سراسر اين تاريخ جز آغاز و آخر آن به درستى روشن نيست. به
اساس فرموده قرآن
عظیم الشان ، نخستين كس : ابراهيم
« ع » بود كه خانواده خود را در اين سرزمين بى آب وعلف جاى داد تا اين كه در دورههاى پس از آن، گروهى به نام «عماليق»
بر آن مسلط شدند.
در سده چهارم ميلادى بر اثر به هم خوردن
اوضاع اجتماعى و اقتصادى جنوب عربستان، دستههايى از مردم جنوب به ديگر نقاط شبه جزيره مهاجرت كردند.
قبیله كه به نام « جُرْهم » معروف بودند در مكه ساكن شدند و كار اداره شهر را به عهده گرفتند. پس از
آنان قبیله « خزاعه » بر آنجا سلطه يافتند
و در آغاز سده ششم ميلادى قصى فرزند كلاب ، جدّ اعلاى رسول خدا صلى الله عليه وآله قريش را، كه در بيابانها و درههاى بيرون
مكه مىزيستند، به شهر آورد و رياست مكه را در دست گرفت و «دار الندوه» را تأسيس كرد.
دار الندوه نخستين و تنها مجلس مشاوره در سراسر عربستان بود. اين مجلس سپس منزلگاه خلفا و
امرا گرديد، سپس اندك اندك بناى آن رو به ويرانى نهاد و سرانجام جزو مسجد گرديد .
مسجد
الحرام :
نام مسجدى است كه گردا گرد
كعبه شریفه قرار دارد و قديمى ترين و مشهور ترین مسجد در تاريخ اسلام به شمار مىرود.
تاريخ نشان دهنده
آن است كه : تا پس
از رحلت پیامبر صلی الله علیه و سلم مردم خانههاى خود را نزديك به خانه كعبه مىساختند، ولی ؛ در دوران خلفا از آن جلوگيرى كرده و به تدريج بر مساحت مسجد افزودند؛ به شكلى كه هم اكنون
حدود يكصد و هشتاد هزار متر مربع مساحت دارد.
مسجدالحرام از طرف شرق، به کوه ابوقبیس، از سمت غرب به جبل عمر و
خیابان شبیکه، از شمال به خیابان شامیه و
کوه هندی و از سمت جنوب به سرک اجیاد و مسفله محدود است.
قرار احصایه مسجد حرم شصت و دو دروازه
بزرگ و كوچك را درا میباشد ؛ سه در اصلى و بزرگ آن به نامهاى
« باب العمره »، « باب
السلام » و « باب ملك عبد العزيز »
معروف است و بر هر يك دو مناره به ارتفاع 92 متر با قاعدهاى به ابعاد 7 * 7 متر قرار دارد و بر
تارك هر مناره، هلالى به ارتفاع 6/5 متر از برنز طلاكارى است.
هفتمين مناره مسجد بر در « باب الصفا
» است. دو مناره بزرگ نيز كه هر يك به ارتفاع 89 متر است در ضلع غربى
مسجد، در توسعه اخير بنا گرديده است كه بدين ترتيب تعداد آنها به نُه عدد رسيده
است. مسجد با وسعت فعلى گنجايش حدود یک میلون نمازگزار را دارد.
اسماء
کعبه:
«البیت العتیق» و «البیت
الحرام» . کعبه ارتباط مستقیم به ارکان اسلام دارد مخصوصاً فریضه حج، زیارت و طواف کعبه رکنی از ارکان حج است. همچنین در
ادای فریضه نماز نیز کعبه قبله گاه مسلمانان است.
یک نماز در مقابل کعبه در مسجد الحرام برابر با صد
هزار نماز و یک درهم خرج کردن در راه خدا
در آن سرزمین برابر با صدهزار درهم است.
دلیل نامگذاری کعبه به بیت الحرام این است که خداوند
ورود مشرکان را به این مکان مقدس حرام و ممنوع فرموده است.
بیت الله الحرام در طول تاریخ مورد احترام همگان بوده است. در احادیث
آمده است که در آغاز آفرینش سراسر زمین را آب فرا گرفته بود و نخستین خشکی که
آفریده شد زمین زیر کعبه بود که خشکیهای دیگر از آن گسترده گشت.
بر اساس روایات اسلامی :
کعبه را ابتدا حضرت آدم علیه السلام ساخت و
سپس حضرت ابراهیم علیه السلام به کمک پسرش اسماعیل علیه السلام تعمیر و بازسازی کرد. کعبه در
زمان رسول الله صلی الله علیه و سلم و
قبل ازبعثت، به دست قریش و
با همکاری رسول خدا، بر اساس بنای اولیه ابراهیم علیه السلام، دوباره بازسازی شد.
خداوند کعبه و اطراف آن را «حرم» قرار داده است؛ یعنی مقدس شمرده و ارتکاب گناه و
قتل و شکار و تجاوز به جان و مال مردم و
جنگ و دزدی و راهزنی و ... را در آن جایز ندانسته است. وقتی مجرمی به آنجا پناه ببرد کسی حق
مواخذه او را ندارد .
خانه
كعبه:
كعبه ساختمان
چهار گوشه مسقفى است در داخل مسجد الحرام كه نماى
ظاهرى آن را سنگهاى مايل به
رنگ خاكسترى تشكيل مىدهد و در تمام مدت
سال، باپردهاى سياه كه حاشيه فوقانى آن با نخهاى طلايى قلاب دوزى شده، پوشيده
است.
کعبه مقدس ترین مکان در دین مقدس اسلام است . بلندى خانه كعبه تقريباً 15 متر است.
طول ضلع درِ كعبه، يعنى از ركن اسود تا
ركن عراقى 68/11 متر طول ركن عراقى تا شامى؛ طرفى كه حجر اسماعيل در آن قرار دارد
9 متر و 90 سانتى متر طول ركن شامى تا ركن يمانى 04/12 متر و طول ركن يمانى تا ركن اسود 18/10 متر است. درِ خانه بر ضلع شرقى قرار دارد و بلندى آن از زمين دو متر است.
در تمام سال، جز هنگامى كه بخواهند داخل خانه را شستشو كنند، و يا
ميهمانى بلند پايه از كشورهاى اسلامى داشته باشند بسته است.
اعمار
وترمیم کعبه :
مورخین مینویسند که :
ساختمان کعبه ۱۰ بار اعمار وبنیان آن گذاشته شده است .
بنیان که توسط الملائکه ، بنیان که توسط ادام علیه السلام ، بینان که توسط شیث علیه السلام ، بنیان
که توسط ابراهیم علیه السلام و پسرش اسماعیل ، بنیان العمالقه، بنیان جرهم ، بنیان مضر ، بنیان قریش ، بنیان عبدالله ابن زبیر ، وبنیان حجاج ابن یوسف
الثقفی .
ساختمان فعلی کعبه از زمان
حجاج بن یوسف ثقفی و بازسازی همان ساختمان در دوران خلافت « سلطان مراد چهارم » از پادشاهان عثمانی
است که در سال ۱۰۴۰ هجری بر اثر سیلاب در داخل
مسجد الحرام و تخریب آن از نو باسازی گردید. این ساختمان استحکام و قدرتمندی کامل دارد، که تا بحال پابرجا و استوار ماندهاست.
حجرالأسود :
به حجر الأسود « ركن» نيز گفته مى شود; زيرا در مهمترين
ركن از بيتالله الحرام قرار گرفته است .حجرالأسود در محلی است كه طواف از آنجا آغاز مى گردد و آن ركن
شرقى خانه کعبه میباشد .
اين ركن دارى يك متر و نيم ارتفاع از سطح
زمين مطاف است تا اينكه هر انسانى ، به استثنى كودكان، بتوانند آن را بوسيده و استلام كنند. حجرالأسود در اصل سفيد
بوده و گفته مى شود كه در اثر دست كشيدن كفار و گناهكاران به آن، به رنگ سياه
تغيير يافته است.
و نيز گفته مى شود كه اين سنگ هماكنون از درون سفيد است ليكن ظاهر آن
بر اثر آتش سوزى ، كه در دوران قريش و ابن زبير در كعبه اتفاق افتاد، سياه شده
است.
هم اكنون حجرالأسود از قطعی كوچكى كه به هم اتصال داده شده، تشكيل گرديده
است. گفتنى است تمامى اين قطعات به وسيله طوقى از نقره خالص پوشيده شده
است. اين سنگ حدود نيم ذراع در درون ديوار
كعبه قرار داده شده است، آنچنانكه در اين باره گفته اند:
مقدار طول حجرالأسود نيم ذراع و عرض آن ثلث ذراع، يك قيراط كم، مى
باشد.
حجرالأسود به دوران حضرت ابراهيم خليل (عليه السلام) برمى گردد. بدين صورت كه به هنگام بنى كعبه به دست ابراهيم ب ه همراه فرزندش
اسماعيل، اسماعيل سنگها را بر روى شانه خود حمل مى كرد و به دست ابراهيم مى داد تا اينكه به جايگاه حجرالأسود در ركن
رسيدند، در اين هنگام ابراهيم به فرزندش
اسماعيل گفت:
سنگى را برى من بياور كه دراينجا قرار دهم تا راهنمايى باشد برى محل آغاز طواف.
پس اسماعيل در پى يافتن آن سنگ روان گرديد و
بعد از مدّتى مراجعت كرد در حالى كه حجرالأسود را در دست حضرت ابراهيم ديد ! خداوند عزّ و جلّ اين سنگ را به هنگام طوفان در دوران حضرت نوح ( عليه السلام ) در كوه ابوقبيس به
وديعت نهاده و به او فرموده بود: اگر روزى خليل مرا ديدى كه خانهى برى من مى سازد، پس آن را
برى وى آشكار گردان.
اسماعيل وقتى آن را ديد، پرسيد:
اى پدر، اين سنگ را از كجا آوردى ؟ ابراهيم پاسخ داد: آن را از سوى
كسى فرستاده اند كه مرا به سنگ تو واگذار نكرد. آن را جبرئيل برى من آورد.
هنگامى كه جبرئيل سنگ را در جايگاهش قرار داد، از شدّت سفيدى ،
نورى از خود منتشر مى كرد. بطورى كه شرق و
غرب و شمال و جنوب را در برگرفت. شعاع اين نور تا انتهى نشانههى حرم (= انصاب) مى
رسيد.
« ازرقى » درباره رنگ
سياه اين سنگ مى گويد:
«شدّت سياهى آن به علّت آتش سوزي های مكرّرى است كه يكى پس از ديگرى در دوران جاهليت و اسلام در كعبه رخ داد، تا آنجا كه كعبه را به
ويرانى كشانيد. علت ساختمان قريش پيش از ظهور اسلام نيز آتش سوزى مهيبى بود كه در
آن رخ داد و تمامى كعبه را به ويرانی تبديل كرد. پس از آن بود كه
كعبه را دوباره بنا
نهادند و بار ديگر نيز در دوران ابن زبير آتش دامن كعبه را دربرگرفت، بطورى كه حجرالأسود را به سه قسمت تقسيم كرد.
پس ابن زبير به هنگام ساختمان خويش از كعبه، حجرالأسود را در ميان طوقى از نقره قرار داد و آن را بر ركن اصلى خود
نهاد .»
از گفته ازرقى اين چنين بر مى آيد كه سياهى حجرالأسود براثر آتش سوزيهى مكرّر در
كعبه بوده است. همچنين آشكار مى گردد كه حجرالأسود از ابتدى آفرينش و ساختمان كعبه، به وسيله فرشتگان و سپس حضرت آدم (عليه السلام ) و فرزندش شيث ( عليه
السلام ) وجود داشته و در همين جايگاه بوده است.
روايات و احاديث فراوانى در اين زمينه به دست ما رسيده ك ه حجرالأسود
از بهشت نازل گرديده است; از آن جمله،
احمد از انس بن مالك و نساء از ابن عباس روايت كرده اند كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود:
«الحجر الأسود من الجنّة»; «حجر الأسود از بهشت است.»
و نيز احمد و ديگران روايت
كرده اند كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود:
« الحجر الأسود من الجنه و
كان أشدّ بياضاً مِنَ الثَّلج حتّى سوَّدتْهُ خطايا أهل الشرك »
« حجرالأسود از بهشت است و
سفيدى آن از سفيدى برف بيشتر بود ليكن خطى
مشركان و كافران رنگ آن را به سياهى تبديل ساخت ».
در باره رنگ سياه حجرالأسود، مطالبى در تاريخ آمده كه به ذكر برخى
از آن مى پردازيم:
ازرقى به هنگام سخن درباره
ساختمان كعبه به وسيله ابن زبير، از شرحبيل ازبى عون از پدرش روايت كرده است كه
گفت :« حجرالأسودِ شكاف خورده و سياه شده در اثر آتش سوزى را ديدم در حالى كه درون آن همانند نقره سفيد بود» .
همچنين ازرقى به هنگام اين ساختمان، از منصور بن عبدالرحمن حجبى
(پرده دار)، از مادرش روايت كرده است كه گفت: رنگ حجرالأسود
پيش از آتش سوزى همانند رنگ سنگ مقام بود ليكن هنگامى كه آتشسوزى رخ داد، اين سنگ سياه گرديد. به هنگام اين آتشسوزى حجرالأسود سه قطعه شد كه ابن زبير آن را در طوقى
از نقره قرار داد.
ابن جبير در سفرنامهاش، كه به سال 578 هجرى صورت گرفته، آنگاه كه به
مكه مى رسد، از مشاهدات خود درباره حجرالأسود اينگونه توصيف مى كند:
« در قطعه سالمى كه در سمت
راست استلام كننده حجرالأسود واقع است، نقطه سفيد رنگ كوچكى ديده مى شود كه همانند
خالى در آن صفحه مبارك مى درخشد. اين نقطه سفيدرنگ بگونهى است كه نگاه كردن به آن
موجب جلى چشم مى گردد.»
در كتاب «الاشاعة لأَشراط الساعة » به هنگام سخن درباره از جا در آوردن
حجرالأسود به وسيله قرامطه، در سال 317 هجرى ، اين گونه مى نويسد: محمد بن نافع
خزاعى گويد:
« در حجرالأسود زمانى كه
از جا كنده شده بود، دقت كردم، سياهى را فقط در بالا و رأس آن ديدم، در حالى كه
ساير قسمتهى آن سفيد بود. طول اين قطعه سنگ كمى بيشتر از يك ذراع به نظر مى رسيد
».
در كتاب « جامع اللطيف » نوشته ابن ظهيره قرشى آمده است :
« قاضى عزالدين ابن جماعه» گفت:
به هنگام اولين سفر حج خود در سال 708 هجرى ، نقطه ى سفيد رنگ كه برى هر شخصى مشهود
بود، در آن ديدم ليكن در سفرهى بعدى خود، كوچك شدن آن نقطه سفيد رنگ كاملاً آشكار
و واضح بود » .
ابن ظهيره در كتاب خود
« جامع اللطيف » از مناسك ابن خليل متوفى اين گونه روايت كرده است كه:
« در قسمتى از حجرالأسود، كه سمت درِ كعبه معظمه قرار گرفته،
همواره سه نقطه سفيد شفاف ر مى ديدم كه نخستين نقطه سفيد رنگ و بزرگترين آنها به
اندازه دانه ذرّتى بود و نقطه دوم كنار آن و كوچكتر از آن بود و نقطه سوم در كنار
نقطه دوم و كوچكتر از نقطه دوم و به اندازه دانه ارزن بود» .
من همواره در اين سه نقطه
نظر داشتم و احساس مى كردم كه با گذشت
زمان، اين نقطههى سفيد رنگ كوچكتر مى شود.
حجرالأسود در طول
تاريخ، به علّت آتش سوزيهى مكرر و
صدمات ديگر، موجب تَرَك خوردن وجداشدن قطعاتى ازآن گرديد كه
نخستين بار به هنگام دوران ابن زبير
اتفاق افتاد وحجرالأسود به سه قطعه جدا از هم تغيير يافت. اين آتش سوزى در
سال 64 هجرى اتفاق افتاد كه ابن زبير سه قطعه سنگ را در طوقى از نقره خالص گذاشت و سپس آن را در جايگاه اصلى خود، در ركن قرار داد.
از اين پس حوادث ديگرى رخ داد كه در
نتيجه ، اين سنگ به چندين قطعه جدا از هم مبدّل گرديد، از اينرو همواره اميران و پادشاهان به هنگام ساختمان
كعبه دقّت كافى را به هنگام جابجايى آن داشته اند، تا آنجا كه در ساختمان سلطان مراد چهارم كه در سال 1040 هجرى اتفاق افتاد، از بيم آسيب ديدن حجرالأسود، آن را از جای خود تغيير ندادند بلكه اطرافش را با دقت كافى ،
مستحكم كردند.
حجرالاسود هنگامى كه طوق نقرهى آن در سال 1375 هجرى جهت مرمت اطراف
آن برداشته شد.
حجرالاسودسنگ جنتی :
حجرالاسود، سنگی است سیاه رنگ مایل به سرخی وبیضی شکل
به قطر سی سانتیمتر که در آن نقطه سرخی نیز دیده میشود و بر دیوار رکن کعبه منصوب است و حاجیان هنگام طواف کعبه تبرکاً آن را لمس می کنند و پیش از اسلام نیز این
مورد احترام بوده است.
در حقیقت در شمار عناصر اصلی کعبه بوده است. به همین لحاظ حضرت محمد صلی الله علیه وسلم آنرانگاه
داشت و دیگر سنگهایی را که به شکل بت
ساخته شده بود، به دور ریخت.
حجرالاسود در جریان تخریب کعبه، که پنج سال پیش از بعثت صورت گرفت، در فاصلهای
دور از مسجد افتاده بود.
در روایات
تاریخی امده است که :
در زمان نصب آن به جای خود، قریش در بین خود به نزاع و اختلاف پرداختند، اما با فهم ودرایت محمدصلی الله علیه وسلم ، همه
قریش در فضیلت آن سهیم شدند و عاقبت به دست خود او نصب گردید. به مرور زمان و در
اثر تحولات و تغییرات، از حجم نخستین این
سنگ کاسته شد و حتی به چند پاره تقسیم
گردید که آخرین بار قسمتهای مختلف آن را به یکدیگر متصل کردند و آن را در محفظهای
نقرهای قرار دادند.
در حال حاضر تنها به آن اندازه که برای بوسیدن و استلام لازم است، جای گذاشته اند.
در سال ۳۱۷
قمری یکی از فرقههای منسوب به اسماعیلیان که به «قرامطه» شهرت داشت، حجرالاسود را
از کعبه برداشت و به احساء ( منطقهای در
شرق عربستان) برد. این گروه به مدت ۲۲ سال- چهار روز کم - تا سال ۳۳۹ هجری سنگ را در آنجا نگاه داشتند و سپس در عید قربان همین سال، آن
را به جای اولی خویش باز گرداندند. پس از آن، طی سالهای
پیاپی، حجرالاسود به طور عمد یا غیرعمد از جای خود کنده شد و هر بار اجزایی از آن خرد و جدا گردید. هر بار این اجزا به هم چسبانده شد و همان گونه
که گذشت، اکنون مجموعه آن در هالهای از نقره قرار داده شدهاست.
حجر الاسود سنگ
جنتی است :
حجر الاسود سنگی
است که خداوند آنرا ازجنت نازل کرده است. پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمودند: « نزل الحجر الأسود من الجنة » (روایت ترمذی
877 و نسائی 2935)، یعنی: (حجر الاسود از جنت نازل شده
است).
ــ در
روایات اسلامی آمده است که حجر الاسود در ابتدا از شیر سفید تر بوده است، ولی گناهان بنی آدم آنرا سیاه ساخته است. پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمودند:
« نزل الحجر الأسود من الجنة وهو أشد بیاضا من
اللبن فسودته خطایا بنی آدم » (روایت ترمذی 877 و أحمد 2792 ابن خزیمة 4 / 219). و محب
طبری گفت: « در سیاه ماندن حجر الاسود عبرتی است برای پندگرفتگان، زیرا اگر گناهان
بنی آدم روی سنگ سخت اثر کرده، پس اثر گناه بر قلب بنی آدم (که از گوشت است و از سنگ نرمتر است) بیشتر است» (فتح الباری 3 / 463).
حجر الاسود روز
قیامت به کسانی که آنرا بحق لمس کرده اند شهادت میدهد. پیامبر صلی الله علیه و سلم در مورد حجر الاسود فرمودند: « والله لیبعثنه الله یوم القیامة له عینان یبصر بهما ولسان
ینطق به یشهد علی من استلمه بحق » (روایت ترمذی 961 وابن ماجه 2944)، یعنی :
( قسم به الله که الله روز قیامت آنرا
(حجر الاسود را) برمی انگیزد و دو چشم
بینا و زبانی گویا دارد و شهادت میدهد برای کسانی که آنرا بحق لمس کرده اند». و کلمه « بحق »
یعنی « لمس کردن حجر الاسود به روش شایسته» اینرا میرساند که جائز نیست که نزد حجر الاسود کسان دیگر را اذیت کرد و یا به جدال و دعوا پرداخت،
زیرا حدیث میگوید به کسانی که آنرا به حق
یعنی بطوریکه شایسته است شهادت میدهد و نه کسانی که بر حساب اذیت و آزار مردم آنرا
لمس میکند.
ــ هر
طوافی از حجر الاسود شروع میشود، با بوسیدن
آن، و یا لمس کردن، و یا با اشاره به آن، و دلیل لمس حجر الاسود روایت جابر بن عبدالله است که گفت: « أن رسول
الله صلی الله علیه وسلم لما قدم مکة أتی الحجر فاستلمه ثم مشی علی یمینه فرمل
ثلاثا ومشی أربعاً» (روایت مسلم
1218)، یعنی: «وقتی که پیامبر صلی الله علیه و سلم به مکه آمد نزد حجر الاسود آمد
و آنرا لمس کرد سپس از طرف راست سه بار با مشی سریع طواف کرد و چهار بار با مشی آرام». و دلیل بوسیدن حجر الاسود روایت
عمر رضی الله عنه است که نزد حجر الاسود آمد و آنرا بوسید و گفت:
«
إنی أعلم أنک حجر لا تضر ولا تنفع ولولا
أنی رأیت النبی صلی الله علیه وسلم یقبِّلُک ما قبلتک» ( روایت بخاری 1520 ومسلم
1720)، یعنی: (
من میدانم که تو سنگ هستی و هیج ضرر و نفعی نداری، و اگر نمیدیدم که پیامبر صلی الله علیه و سلم تو را میبوسید
هرگز تو را نمیبوسیدم).
و دلیل اشاره به حجر الاسود روایت ابن عباس است که گفت: « طاف رسول الله صلی الله علیه وسلم علی بعیره وکان کلما
أتی علی الرکن أشار إلیه وکبَّر» (روایت بخاری 4987)، یعنی: ( پیامبر صلی
الله علیه و سلم بر روی شترش طواف کرد و هر گاه نزد حجر الاسود میرسید به آن شاره
میکرد و تکبیر میگفت) .
و اگر توسط دستش و یا وسیله ای حجر الاسود را
لمس کند سنت است که دستش و یا آن وسیله را ببوسد، بدلیل روایت نافع که گفت: « رأیت
ابن عمر یستلم الحجر بیده ثم قبل یده، وقال ما ترکته منذ رأیت رسول الله صلی
الله علیه وسلم یفعله » (روایت مسلم 1268)، یعنی: ( ابن عمر را دیدم که حجر الاسود
را با دستش لمس میکرد و سپس دستش را میبوسید و میفگت از زمانی که دیدم پیامبر صلی
الله علیه و سلم آنرا انجام داد این عمل را ترک نکرده ام).
و همچنین به دلیل روایت أبی الطفیل رضی
الله عنه که گفت: « رأیت رسول الله صلی الله علیه وسلم یطوف بالبیت ویستلم الرکن
بمِحْجَن معه ویقبِّل المحجن» (روایت مسلم 1275)، یعنی: ( پیامبر صلی الله علیه و
سلم را دیدم که دور خانه کعبه طواف میکرد و حجر الاسود را با سپرش لمس میکرد و سپس
آن سپر را میبوسید).
ــ لمس حجر لاسود گناهان را از بین میبرد. پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمودند: « إن مسحهما کفارة للخطایا» (روایت ترمذی 959)، یعنی: (مسح کردن حجر
الاسود کفاره گناهان است)
در ضمن نباید فراموش کرد که : حجرالاسود آغاز و پایان طواف بوده و برابر آن سنگ سیاهی روی زمین(تا
انتهای مسجد) کشیده شدهاست. به علاوه، چراغی سبز رنگ بر دیوار مسجد برابر
حجرالاسود نصب شده تا راهنمای طواف کنندگان باشد.
اركان
كعبه :
هر
يك از چهار ضلع خانه يا چهار ركن آن، به نامى موسوم است، ركن شمالى را «عراقى»،
ركن غربى را «شامى»، ركن جنوبى را «يمانى» و ركن شرقى را «اسود» گويند. خانه كعبه
مربع شكل و مسقف و داخل آن داراى سه ستون است. در بازسازى سال 1375 ه ش. ديوارهاى
داخلى آن را تعمير و سنگهاى جديد بر آن نصب كردهاند.
پرده کعبه در
عصر اسلامی :
در عصر اسلام، اولین کسی که کعبه را
پرده پوشی کرد، پیامبر بزرگوار اسلام محمد صلی الله علیه وسلم بود که بعد از فتح مکه صورت گرفت .
مورخین مینویسند : نوع پرده کعبه در آن زمان از تکه یمانی تهیه
دیده شده بو د ومصارف آنرا پیامبر اسلام
از بیت المال تهیه کرد.
درمورد اینکه در زمان خلافت حضرت ابوبکر صدیق از کدام نوع تکه برای
پرده کعبه استفاده بعمل می امد ، اطلاعات دقیقی وجود ندارد ، ولی مورخین مینویسند
که : در زمان خلافت امیر المومنین
حضرت
عمر پرده کعبه ازتکه نوع «
قباطی» بود ، واز جمله تکه های مشهور کشور
مصری میباشد .
امیر المومنین
در زمان خلافت خویش به مسولین خویش در مصر وظیفه سپرد که پوش کعبه را در مصر
بدوزوند . که از آن زمان پرده کعبه در مصر
دوخته میشود.
محقیقن مینویسند: در زمان خلافت حضرت عثمان برای پرده کعبه از تکه
« قباطی» وبرخی از اوقات پرده « یمانی » استفاده بعمل میاوردند .
میگویند در زمان
خلافت یزید بن معاویه وابن زبیر وعبد
المک بن مروان پرده کعبه با دیباج پوشانیده میشود .
طبق روایات در زمان عباسیان پوش کعبه را در هر سال سه
بار نو وتجدید میگردند.
طوریکه گفته
امدیم تا سال 661 پوشش کعبه به انحصار حاکمان مصر بود، وهمیشه پرده کعبه از طرف
خلفای عباسی تهیه میشود .
میگویند در زمان ناصر الدین الله که در سال 575 هـجری قمری به خلافت رسید پوشش سبز
رنگی از دیباج به کعبه پوشانید و از زمان خلفیه
مأمون تا این زمان پرده به رنگ سفید بود ولی همین ناصر الدین الله در سال
621 رنگ پرده کعبه را به رنگ سیاه تغییر داد واز آن تاریخ تا به امروز رنگ پرده
کعبه سیاه میباشد
در سال 644 در
اثر طوفان شدیدی که در مکه رخ داد ، پرده
کعبه بر اثر این طوفان ، پاره شد و نایب حاکم یمن از شیخ حرم به نام منصور بن منعه بغدادی خواست که پرده را او تهیه کند. او
گفت: پرده را فقط از مال خلیفه می توان
تهیه کرد و مبلغ سیصد هزار دینار قرض کرد
و پرده ای از پنبه تهیه و به آن رنگ سیاه زد و به کعبه پوشانید.
ابن ابوصیف مفتی
مکه، در عصر خود از یکی از شیوخ نقل می
کند: علت این
که پوشش کعبه رنگ سیاه دارد این است که او زائرانی را که در طول تاریخ طوافش می کردند، از دست داده و عزادار آنهاست.
بعد از انقراض
عباسیان، چندین سال پرده از یمن آمد و در سال 659 ملک مظفر از یمن فرستاد و اولین
کس از ملوک مصر که پوشش کعبه را تقدیم کرد، ملک ظاهر بند قداری بود که در سال 661
فرستاد و در سال 743 ملک صالح اسماعیل بن محمد قلاوون پادشاه وقت در مصر قریه ای
را در نواحی قاهره، در منطقه « قلیوبیه» برای پوشش کعبه و حجره نبوی وقف کرد.
زمانیکه عثمانی
ها بر حجاز و مصر مسلط شدند، تهیه پرده کعبه در انحصار آنان در آمد ، آنها پرده
کعبه را از مصر از محل اوقافی که برای این منظور بود، آماده و ارسال می کردند. در
عهد سلیمان شاه بن سلیمان خان اوقاف کعبه در مصر، مخارج پرده را تأمین نکرد و لذا
سلیمان شاه 10 قریه دیگر در مصر خریداری کرد و بر اوقاف کعبه افزود.
برای این 10
قریه وقفنامه مفصلی تهیه شد و طی آن منافع حاصل از این ده قریه به تهیه پرده کعبه
اختصاص یافت.
به همین جهت بود
که در مصر فابریکه بر ای بافت پرده کعبه تأسیس شد. این فابریکه نزدیک قصر سلطان بود و به «قصر الکسوه» شهرت
یافت. رئیس دار الکسوه را «ناظر الکسوه» می نامیدند. هم اکنون نیز در قاهره محله
ای به نام قصر الکسوه وجود دارد.
رشدی صالح مورخ مشهور عربی مینویسد :
تا سال 1333
عادت بر این بود که تنها نام سلطان عثمانی بر کسوه نوشته می شد ولی در این سال نام
سلطان کامل حسین نیز، که بر مصر سلطنت داشت، در کنار نام عثمانی نیز اضافه شد شد.
سلسله بافت
وتهیه پرده کعبه تا سالهای 1344 از منطقه
« احسا » مصر بطور نورمال ادامه داشت .
آغاز بافت پرده کعبه در مکه:
بعد از اینکه در سال 1345 روابط میان مصر و حجاز تیره شد ، این
روابط ساخت پرده کعبه را هم تحت تاثیر
خویش قرار دارد ، بنابر خرابی جو سیاسی دیگر
پرده کعبه از مصر نیامد، شیخ عبدالعزیز
کوشش کرد تا پرده کعبه را در عربستان سعودی تهیه بدارد بنآ در سال 1346 وی مؤسسه ای را جهت بافت پرده
بافی کعبه در محله اجیاد مکه تأسیس و از کشور هند بافندگانی ماهر را برای دوخت
پرده کعبه استخدم کرد ،حضور ماهرین هندی
تا زمانی ادامه یافت ، تا زمانیکه مردم مکه نوع بافندگی را از دست دوزان هندی
اموختند .
بنآ برای اولین بار پوش کعبه ، در سال 1346 در مکه بافته شد .واین پروسه تا
سالهای 1358 ادامه داشت . ولی در سال 1358 زمانیکه روابط سیاسی مصر
با کشور سعودی بهبود نسبی یافت ،
حکام دولت مصر ازشیخ عبدالعزیز تقاضا ء
نمودند ،تا اجازه فرمایند تا کسوه کعبه بار دیگر کما فی سابق در مصر در
فابریکه قدیمی وتاریخی اش دوخته وساخته شود ،
عبدالعزیز به این در خواست مصری
ها لبیک گفت ودوخت پرده کعبه دوباره از کشور عربستان سعودی به مصر انتقال
یافت . این پروسه تا آغاز وتا سال تا
سال 1382 ادامه داشت . ولی در همین سال یکبار دیگر اختلافات بین جمال عبدالناصر رئیس جمهور مصر و پادشاه
عربستان سعودی ملک سعود تیره شد وپرده کعبه که در کشتی حجاج مصری تا بندر شهر
جده انتقال داده شده بود ، کپیتان کشتی
به امر مقامات مصری ، از تحویل پرده کعبه ابا ورزید وکشتی حامل پرده
کعبه دوباره به کشورمصر بر گشت . وپرده کعبه
قربانی سیاست گردید.
مقامات سعودی برای تهیه پرده کعبه تب وتلاش های زیادی را براه انداختند ومیگویند
ماهرین را به برا ی تهیه پرده کعبه باردیگر به هند، پاکستان، سوریه و ژاپن فرستادند ولی موافق نشدند تا در این مدت
کوتاه پرده کعبه را تهیه بدرند . بنآ مجبور شدند دوباره
به فابریکه قدیمی ملک عبد العزیز مراجعه نما یند واز قطعه های باقیمانده پرده
های کعبه که سالهالی قبل باقی مانده بود ، پرده کعبه را برای پینه دوزی ، وپرده
همین سال را تهیه بدارند ، بالاخره بعد از تلاش های زیادی در دهم ذیحجه 1382 کعبه را با آن پوشانیدند.
در همان سالها بو د
که حکام سعودی فیصله نمودند که از آن تاریخ به بعد پرده کعبه رادر خود مکه تهیه نمایند .
بنآ فابریکه عصری ومجهزی را برای بافت کسوه در نظر گرفتند ، این فابریکه در مدخل مکه در زمینی به مساحت صد هزار متر مربع
با ماشین آلات جدید عصری ساخته شد .
خصوصیات پرده کعبه :
جنس پرده کعبه از حریر طبیعی
و خالص و به رنگ مشکی است. ارتفاع آن به 14 متر می رسد و نوار دور این پوشش که به
عرض 95 سانتیمتر و طول 4500 سانتی متر است از 16 قطعه به شکل مربع از تزئینات
اسلامی پوشیده شده است.
بر روی این نوار آیات
قرآنی نوشته شده است که در فواصل معین عبارات « یا حی یا قیوم» ، « یا
رحمن یا رحیم» و «الحمدالله رب العالیمن»
با رنگ طلایی که اطراف خانه خدا را در بر می گیرد، نوشته شده است.
پوشش« دروازه» کعبه نیز از ابریشم است به ارتفاع 5/ 6 متر و
عرض 5/3 متر و بر روی آن آیات قرآنی و تزئینات اسلامی با طلا نقره پوشیده شده است.
پرده اصل خانه خدا از 5
قطعه تشکیل شده است که هر قسمت یک طرف کعبه را می پوشاند و قطعه پنجم هم دروازه
کعبه را در بر می گیرد؛ ماهرین مینویسند که وزن پرده کعبه هنگام نصب، آن تقریبآ به دو تن می رسد.
طوریکه قبلآ یاد اور
شدیم پرده کعبه با همکاری کارخانه های
داخل و خارج عربستان تهیه می شود؛ پارچه ابریشم این پرده را هر سال یکی از کشورها
هدیه می کند و پرده قبلی نیز به رؤسا و سران کشورهای اسلامی اهدا می شود.
در کارخانه بافندگی و
تهیه این پرده که حدود 8 ماه با دست و ماشین طول می کشد، بیش از 200 تن از ماهرین،
افراد شایسته و کارآمد فعالیت می کنند.
آيات منقوش شده قرآنى
بر كمربندهای پرده كعبه:
پرده كعبه، همواره دارى كمربندهايى بوده كه در بالاترين قسمت پرده و
در چهار طرف آن، قرار مى گرفته است. اين كمربندها كه به وسيله « تارهى نخ طلا» بافته شده، آيات قرآنى به صورت بسيار زيبايى روى آن نوشته شده است.
مطابق روایات تاریخی تا پنجاه سال قبل (به سال 1387 هجرى ) اين آيات
بر روى اين كمربندها ی پرده کعبه منقوش شده
بود.
بر روى كمربند که بطرف بخش شرقی ديوار كعبه قرار دارد اين آيات نقشی گردیده است:
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ « وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ
مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلّى
وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِي
لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ * وَإِذْ قَالَ
إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنْ
الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الاْخِرِ قَالَ وَمَنْ
كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ
الْمَصِيرُ * وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنْ الْبَيْتِ
وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ *
رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً
لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ
الرَّحِيمُ»
روى كمربند که در قسمت دیوار (حجرالأسود ) قرار گرفته، اين آيات منقوش میباشد :
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ « قُلْ صَدَقَاللهُ فَاتَّبِعُوا
مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً وَمَا كَانَ مِنْالْمُشْرِكِينَ * إِنَّ أَوَّلَ
بَيْت وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكاً وَهُدى لِلْعَالَمِينَ *
فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِناً
وَللهِِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنْ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمَنْ
كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِى عَنْ الْعَالَمِينَ »
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ
الرَّحِيمِ
« وَإِذْ بَوَّأْنَا
لإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لاَ تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَطَهِّرْ بَيْتِي
لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ * وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ
بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالا وَعَلَى كُلِّ ضَامِر يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجّ عَمِيق »
روى كمر بندى كه در قسمت ديوار مقابل مقام مالكى (ديوار بين ركن شامى و
ركن يمانى ) قرار گرفته، اين آيات منقوش میباشد :
« لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ
وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ فِي أَيَّام مَعْلُومَات عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ
بَهِيمَةِ الاَْنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ *
ثُمَّ لِيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا
بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ»
روى كمربندى كه در قسمت ديوار چهارم; ديوارى كه در آن ( ناودان) قرار گرفته، اين متن منقوش است:
« في أيّامِ دَولةِ مولانا السلطان
الأعظم ملك ملوك العرب و العجم، السلطان محمد الخامس خان ابن السلطان عبد المجيد
خان ابن السلطان محمود خان الغازى ابن السلطان عبدالحميد خان بن السلطان احمد خان
بن السلطان محمد خان ابن السلطان ابراهيم خان ابن السلطان مراد خان بن السلطان
عثمان خان خلّد الله ملكه» ( به نقل از تاریخ الغازی )
آيات منقوش شده قرآنى
بر كمربندهای پرده كعبه بعد از سالهای
1387 ه:
پس از سال 1387 ه. آيات منقوش بر روى كمربندهى پرده كعبه، بدين صورت
تغيير يافت:
در بخش شرقى پرده كعبه، روى
ديوارى كه درِ كعبه در آن قرار گرفته، اين آيه منقوش است :
« وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً
وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ
وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِي لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ
وَالرُّكَّعِ السُّجُود»
« وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنْ الْبَيْتِ
وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ *
رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً
لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ
الرَّحِيمُ»
روى كمربندى كه بر پرده ديوار بين دو ركن اسود و يمانى كعبه قرار
گرفته، اين آيات نقش بسته است:
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ
الرَّحِيمِ
« قُلْ صَدَقَاللهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً
وَمَا كَانَ مِنْالْمُشْرِكِينَ * إِنَّ أَوَّلَ بَيْت وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي
بِبَكَّةَ مُبَارَكاً وَهُدى لِلْعَالَمِينَ * فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ
إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِناً وَللهِِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ
الْبَيْتِ مَنْ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِى
عَنْ الْعَالَمِينَ * قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللهِ
وَاللهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ»
و روى كمربند پرده ديوار غربى كعبه، اين آيات منقوش شده است:
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
« وَإِذْ بَوَّأْنَا
ِلإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لاَ تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَطَهِّرْ
بَيْتِي لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ * وَأَذِّنْ فِي
النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالا وَعَلَى كُلِّ ضَامِر يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ
فَجّ عَمِيق * لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللهِ فِي
أَيَّام مَعْلُومَات عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الاَْنْعَامِ فَكُلُوا
مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ * ثُمَّ لِيَقْضُوا»
وروى كمربند پرده ديوار كعبه (به سمت حجر اسماعيل) اين آيات منقوش میباشد :
« وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ
وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيق »
«
بسم الله الرحمن الرحيم، « الْحَجُّ أَشْهُرٌ
مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ وَلاَ
جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْر يَعْلَمْهُ اللهُ» يا حنّان يا منّان يا ديّان يا
سبحان. بِسْمِ اللهِ
الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ «وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً
وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلّى »
ملتزم :
قسمتی از دیوار و پایین
دیوار کعبه را، که در یک سوی آن حجرالاسود و در سوی دیگرش باب کعبه قرار دارد،
«ملتزم» مینامند. این محل را از آن روی ملتزم مینامند که مردم در آن قسمت میایستند
و به دیوار ملتزم شده، میچسبند و دعا میخوانند.
در روایتی آمدهاست که پیامبر اسلام محمد
صلی الله علیه وسلم روی و دستهای خود را
روی این قسمت از دیوار قرار میداد.
همچنان در روایت اسلامی آمده است که :ملتزم، جا است که دعا در آنجا قبول میشود و
بندهای نیست که در آنجا خدا را بخواند و خداوند دعایش را اجابت نکند. یکی از
کارهایی که در اینجا انجام میشود، آن است که بنده دست را بر دیوار این بخش
گذاشته، و به گناهان خود اعتراف کند
شاذروان :
همان برآمدگیهایی است که در اطراف خانه خدا قرار دارد، و آن بخشی از
کعبهاست.
شاذروانِ کنونی از ساختههای سلطان مراد چهارم در هنگام ساختمان کعبه در سال ۱۰۴۰
هجری است. زمانی که در بازسازیهای کعبه، ابعاد خانه قدری کوچکتر از بنای
ابراهیمی بنا شد، برای حفظ ابعاد اصلی، فضای عقب نشینی شده را با ساخت سکویی کم
ارتفاع، علامت گذاری کردند که «شاذَروان»
نامیده شد و چون ملاک در طواف، حدّ اصلی کعبه است.
شاذروان همان سنگ مایلی است که بخش تحتانی دیوار کعبه را تا روی زمین پوشانیدهاست،
به اضافه بخشی که در مقابل حجراسماعیل به صورت پلّهی ساخته شدهاست که ارتفاع آن
از سطح زمین بیست سانتیمتر و عرض آن چهل سانتیمتر است. علت آنکه در این قسمت
شاذروان قرار داده نشده، این است که در بنای ابراهیم ، حجر اسماعیل جزو خانه کعبه
بودهاست که در ساختمان قریش به علّت کمبود مال حلال از خانه کاستند و بر حجر
افزودند. همچنین در پایین درِ کعبه، شاذروان قرار داده نشده و به صورت پلهای صاف
به طول ۳۴۵
سانتیمتر ساخته شدهاست که مردم در ملتزم بر آن میایستند و به درگاه خداوند دعا و
نیایش میکنند.
داخل کعبه چیست :
درگاه در خانه کعبه که از سنگ تیرهاى ساخته شده است. وسعتى در حدود
یک و نیم در یک متر داشته و به اندازه بیست سانتیمتر گودتر از کف داخل بیت قرار
دارد.
در درون کعبه سه ستون چوبى منبّت کارى شده از چوب عود وجود داشت که
قطر هر یک حدود 25 سانتیمتر به نظر مىرسید
.
دیوارهاى دور داخل بیت تا حدود 2 متر از سنگ مرمر رخام سفید متمایل به
زرد کهربایى پوشیده شده بود که کف بیت هم از همین سنگها، فرش گردیده است.
همانطور که قبلا توضیح دادم. کعبه داراى دو سقف مىباشد که سقف اصلى از داخل بیت
دیده نمىشد و روى سقف داخلى کعبه تا لبه سنگها در اطراف با پرده ابریشم
سرخ رنگ پریدهاى که سالها از قدمت آن گذشته بود، پوشانیده شده است.
بر روى پرده، نام های پروردگار و عباراتى
چون «لا اله الا الله»، «محمد رسول الله»، «یا
منان»، «یا حنان» و «یا کریم» نقش بسته شده است. ستونها
تا مرز سنگهاى دیوار، از چوب و باقى بالاى آنها را پرده پوشانیده است.
پلکان بام خانه خدا در ناحیه رکن شامى پس از ورود به داخل بیت در دست راست قرار
دارد که با پردهاى که از بالا بر روى آن افتاده بود. چیزى از در و محل آن به نظر
نمىرسید.
در ناحیه رکن شامى داخل کعبه، برآمدگى یک متر در یک متر وجود داشت که نشان دهنده
در بام کعبه بود. لیکن همانطور که پیشتر اشاره شد، همان پرده مخصوص بر روى آن
افتاده بود که چیزى در ظاهر نمایان نبود. اندازه اضلاع درونى کعبه از گوشه
حجرالاسود تا گوشه شامى حدود (80/7 متر) و فاصله میان رکن یمانى و رکن حجر الاسود
5/6 متر مىباشد. بنابراین مساحت تقریبى داخل بیت حدود پنجاه متر است.
زمین کعبه از سنگهاى
مرمر سفید متمایل به زرد پوشانیده شده است که تعداد آنها تقریبا 38 یا 40 عدد بود.
دیوارها 32 از ارتفاع کف تا سقف، همه سنگ مرمر خاکسترى روشن بسیار
زیبا شده است. و 31 باقى بالاى سنگها، به همراه سقف خانه، از پارچه حریر سبز رنگى
که مزیّن به اسماء مبارک خداوند بود پوشانیده شده؛ همانند پارچهاى که بر روى قبر
مبارک پیامبر افتاده است از قبیل لا اله الا الله و
محمد رسول الله.
سه ستون بسیار زیبایى در وسط کعبه قرار داده شده که پایههاى این ستونها،
از روى زمین به ارتفاع 25 سانتیمتر، از همان سنگ مرمر خاکسترى موجود در کف و
اطراف، ساخته شده و باقى ستون تا سقف از چوب قهوهاى زیبایى روکش گردیده است. این
چوبها به قطر 5 سانتیمتر بود که به صورت نوارهایى از بالا تا پایین روکش
گردیده است.
بنابراین از کف کعبه ارتفاعى حدود 9 متر را مىتواند دید که دیوارها 32 از سنگ و31
باقى از بالا توسط پارچه پوشانیده شده است که این پارچه، سقف را هم در برمىگیرد.
دو مفتول سیمى از دو طرف کعبه به طورى که سه
ستون در وسط کعبه را در برگرفته است، کشیده شده که بیش از 70 عدد وسائل نقرهاى که
بعضى از آنها مطلا بود، بدان آویز گردیده است.
این وسایل اشیایى از قبیل آفتابه، لگن، قهوه خورى و کاسههاى مختلف و از این قبیل
اشیا در سرتاسر کعبه آویزان گردیده است. که پس از تحقیق اظهار کردند که این وسائل
از زمان رسول اکرم تا کنون جزو عتیقههاى خانه کعبه، در کعبه نگهدارى مىشود.
در گوشه دست راست خانه، کعبه پس از ورود؛ یعنى در رکن شامى یک متر به داخل کعبه
برآمدگى وجود دارد و در یک لنگهاى مطلا که به طرز بسیار زیبایى با آیات قرآن
آراسته گردیده قرار داشته که در بام کعبه مىباشد. همچنین قفلى مستطیلى که باز از
طلا و به آیات قرآن مزین گردیده، بر آن زده شده بود. این در به طرف راست باز
مىشود. در دیوار بین رکن حجر الاسود و رکن شامى؛ یعنى دیوارى که پس از ورود به
کعبه در سمت راست قرار مىگیرد لوح یادبودى سنگى بر دیوار قرار داشت. اولین
یادبودى از تعمیرات و ترمیمى که در زمان ملک خالد در سال 1397 هجرى صورت گرفته است
و کلیه تغییراتى که در بیت صورت گرفته بر آن تابلو حک گردیده بود. این لوح از سنگ
مرمر زرد رنگى تشکیل شده است. لوح دوم باز از سنگ مرمر زرد رنگ بود که شفافتر و
زیباتر از آن مىنمود و تمامى تغییرات و ترمیمهایى که اخیرا توسط ملک فهد صورت
پذیرفته بود در این تابلو وارد شده است. این تغییرات شامل تغییر سنگهاى
شاذروان که از سنگ مرمر زیبایى پوشانیده شده است و بر روى هر قطعه سنگ مرمر، یک
حلقه فلزى طلایى چسبانیدهاند که محل اتصال پرده کعبه مىباشد.
تعداد
قطعات سنگهاى مرمر شاذروان در فاصله رکن یمانى تا رکن
غربى 17 عدد مىباشد و تعداد سنگهاى مرمر از رکن یمانى تا رکن حجرالاسود 15 قطعه
بود و همانطور که پیش از این گفته شده بر روى هر کدام یک حلقه طلایى نصب گردیده و
پرده کعبه را بدان اتصال مىدهند.
تغییر میزاب و ترمیم آن، ترمیم پله بام کعبه و تذهیب درب آن، سنگفرش
کردن کف کعبه و دیوارها و برداشتن سقف داخلى کعبه و ترمیم سنگهاى
بام کعبه و تعویض آنها، تعویض ستونهاى داخلى کعبه از تغییراتى است که در این ترمیم آمده و در لوح حک
گردیده است به تاریخ رجب 1417. لوح سنگى سوم بسیار قدیمى بود و هر قدر دقت کردم
متأسفانه نتوانستم کلمات آن را بخوانم. در دیوار مقابل؛ یعنى بین رکن غربى و رکن
یمانى شش لوح یادبود سنگى بر روى دیوار قرار داشت که تابلو اول دست راست به مساحت
حدود 80×40 سانتیمتر بود این لوح از سنگ مرمر زرد رنگى ساخته شده است. در متن
تابلو عبارت «الملک المنصور المتنصر باللّه» را توانستم بخوانم و «ترمیم رکن
یمانى» که سنه تحریر سنگ 629 هجرى بود.
لازم به ذکر است که در سال 559 هجرى، رکن یمانى بر اثر زلزله فرو ریخت و خراب شد
که در سال 629 هجرى المستنصر عباسى آن را تعمیر کرد.
لوح دوم از سمت دست راست (بین رکن غربى و رکن یمانى) سنگى زرد رنگ و بسیار قدیمى
که در ابعاد 70×35 سانتیمتر بود و اشعارى را دو طرف آن ظاهرا احساس نمودم لیکن به
قدرى خطوط ساییده شده بود که نتوانستم حروف را تشخیص دهم و نه سال تحریر آن را.
لوح سوم لوح سنگى برجسته بسیار زیبایى بود که ابعاد آن حدود 80×80 سانتیمتر بود که
باز از سنگ مرمر زرد رنگ بسیار زیبایى بود. اطراف چهارگوشه آن دایرههایى برجسته
بر روى سنگ وجود داشت. متأسفانه هیچ کلمهاى را نتوانستم بخوانم. لوح چهارم، تابلو
مربع شکل از سنگ تیره به ابعاد 45×45 سانتیمتر ـ تقریبا ـ بود که با خط کوفى جملات
«لا اله الا الله» و «محمد رسول الله» در چهار طرف این سنگ به طرز زیبایى ترسیم
شده بود خطوط سفید رنگ بود بر زمینهاى تیره.
لوح ششم که در چند سانتیمترى رکن یمانى قرار داشت، باز از سنگ مرمر زرد رنگ
پریدهاى تشکیل شده بود. ابعاد آن حدود 70×40 سانتیمتر.
البته کلیه این لوحها در ارتفاعى حدود 180 سانتیمتر زمین بر روى دیوار نصب گردیده
بود که این لوحها طورى نصب گردیده که لبه آنها هیچ فرورفتگى یا برآمدگى در سطح
دیوار به وجود نیاورده است.از تغییرات دیگرى که در داخل کعبه به وجود آمده است بین
ستون اول سمت چپ و ستون وسط؛ یعنى تقریبا پس از ورود، مقابل در کعبه صندوق بزرگى
است به ابعاد یک متر در 70 سانتیمتر که از همان سنگ مرمرى که در دیوارها و کف کعبه
استفاده شده، ساختهاند و در این محل قرار دادهاند.
نقطه دیگرى که وجود داشت در دیوار مقابل در خانه کعبه یعنى بین رکن
یمانى و رکن غربى در زیر تابلوى چهارم که همان تابلو لا اله الا الله و محمد رسول
الله است، کمى به طرف چپ و به طرف رکن یمانى که فاصلهاى در حدود یک متر و نیم از
رکن یمانى سنگى قهوهاى به ابعادى که عرض آن به اندازه دو پاى دو زانو زده، یعنى
حدود 35 سانتیمتر و طول آن حدود 70 سانتیمتر بود که بالاى سنگ به شکل محراب گِرد
بود همانطور که در شکل ترسیم شده است:
شست
و شوى كعبه:
خانه کعبه از بدو اعمار خویش ودر طول تاریخ همیشه هوایی معطر وخوشبو داشت وموظفین و
كليداران كعبه خود را پيوسته موظف مى دانستند ، تا این خانه را از گرد و غبارى كه
به وسيله هوا و نيز به علت ازدحام مردم جهت زيارت و وارد شدن به آن به وجود مى آيد، پاك
كنند.
ولی زمانیکه این خانه بعد از طوفان، توسط حضرت ابراهيم عليه السلام باردیگرساخته شد
، دران زمان ضرورتی به شست وشو و تطهير
نداشت . زيرا این خانه صرف توسط سنگ ها
ساخته شده بود ، وهیچگونه مواد گچی
در ساختن این خانه بکار نر فته بود از طرف دیگر این خانه نه دری داشت ونه چت .
كف خانه كعبه در آن دوران از چغل و يا ريگ
بود. بنابراين، ضرورتی به شست وشو و تطهير
آن طوریکه امروز دیده میشود ، در آن زمان دیده نمیشود . و بارش باران خود
موجب تميز ديوارهای آن از خاك مى شد امّا بعد از
اینکه این خانه دارای سقف گردید ، ضرورت آن دیده شد که سقف ودیوار های آن برای
زایل کردن غبار شست وشو شود .
خانه كعبه برای اولین بار بعد از فتح مکه توسط پیامبر صلی الله علیه
وسلم شست وشو شد. مورخین مینویسند :
زمانیکه فتح عظیم صورت گرفت ، وحضرت بلال
بر بام کعبه به دستور پیامبر صلی الله علیه وسلم ندای الله اکبر رادر فضای مکه
اعلام داشت ، فاتحین قهرمان اسلام به هدایت پیامبر بزرگوار شان لباسهى خود را بالا زدند و با ظرفها و سطل ها ،
درون و بيرون كعبه را به وسيله آب زمزم شست و شو گردند. تا توسط آب زمام تمام آثار مشركان محو و نابود گردد. از آن تاریخ ببعد
این رسم سنّتى تا به امروز در بین
مسلمانها ادامه دارد. خانه كعبه بطور
متدوم سالانه دوبار یکبار اواخر ذى القعده و ديگر در روز دوازدهم ربيع الأول شست وشو میگردد.
اين شست و شو به وسيله آب زمزم مخلوط به
گلاب صورت مى گيرد. پس از آن به وسيله عطرهاى مختلف، ديوارها را خوشبو ساخته،
آنگاه مقدارى از عود و عنبر را در آن تبخير مى كنند و مى سوزانند. اين اعمال
معمولاً در حضور بزرگان و اميران و رجال دولتى انجام مى گيرد.
تشریفات شست شو خانه کعبه :
مراسم شست شو کعبه در روز موعود ، پس از طلوع آفتاب، صورت میگرد . در کعبه در آغاز
بوسیله كليددار آن باز مى شود ودر آن گلاب
و عطر گل و بخور و عنبر و چوب عنبر، به
درون كعبه اورده میشود .
پيش از آغاز مراسم، بزرگِ خدمه كعبه،
ابتدا امير مكّه مكرمه و رؤسا و بزرگان شهر را مطلع مى كند و جاروها از سوى
مديريّت اوقاف وزارت شوون اسلامی ، در حرم
شريف مكى آورده مى شود و در اين ميان مسول
وخدمه بخش چاه زمزم نيز در كنار چاه حاضر
مى شوند. در اين
لحظه سقاها سطل های خود را از آب زمزم پر مى كنند وبه نزدیک در خانه
کعبه مى آورند وشخصی موظف ، سطل ها به
داخل خانه کعبه انتقال میدهد .
در اين هنگام امير مكه مكرمه در صورتى كه از فرزندان او كسى حاضر
باشد و نيز قاضى القضات مكه و ساير مأموران و بزرگان شهر همگى جارو به دست منتظر
شروع مراسم شست و شو میشوند.
اولین سطل آب زمزم توسط امير مكه و
خانواده اش ر ديوارها و زمين كعبه ريخته مى شود و سپس ديگران نيز سطل های آب خود ر
ا بر دیوار های داخل خانه مى ريزند. سطل
های خا لی توسط افراد مخصوص به بیرون خانه کعبه انتقال ودر بدل آن سطل های پر
انتقال می یابد .
این مراسم با بسیار شوق وذوق با بسیار
ارامی ووقار وافتخار صورت میگرد ، در ختم
آب پاشی بر دیوال های خانه کعبه مراسم عطر کاری آغاز میشود .
در این مرحله ظرف های پر از عطر و
گلابِ قبلآ پر شده در ظرف های مخصوص، به
وسيله امير مكه و هيأت همراه وى به ديوارها ی داخل خانه کعبه ماليده مى شود.
بعداز آن عنبر و عود توسط قاضى القضات مكه پس از آن توسطّ هر كس كه مايل
باشد سوزانده و تبخير مى شود. برخی از اوقات در اين هنگام امير مكه تعدادى از
جاروهاى که برای شست و شو داخل خانه کعبه
بکار برده شده است برای مطوفین كه در
اطراف درِ كعبه، ودر مطاف گرد آمده اند، به عنوان تبرّك پرتاب میشوند .
در اين لحظه يكى از اعضاى خانواده شيبى مراسم دعا را بجا مى آورد ومراسم شست و شو خانه کعبه به پايان مى رسد. ومدعوین
یکی بعد از دیگر از خانه كعبه خارج مى
شوند.
بعد از اینکه اخرین فرد از خانه کعبه بیرون شود ،کلیدار خانه كعبه، كه از فامیل شيبى میباشند ، داخل خانه کعبه گردیده ودیوار های خانه یکبار دیگر توسط تکه های مخصوص خشک گردیده ،
وبا استعمال دوباره عطر و بخور ختم مراسم
شست شو خانه کعبه به پایان میرسد . ودر خانه کعبه دوباره فقل میگردد .
نویسنده کتاب « تاريخ الكعبة المعظمه» در مورد شست و شوى كعبه مینویسد :
شست و شوى كعبه در حال حاضر سال دوبار صورت میگرد ، برای بار اول پيش
مراسم حج و بار ديگر بعد از ختم
مراسم حج وسفر همه ای حجاج از شهر مکه :
مطابق روایات اولين شست و شو خانه کعبه معمولاً در
اواخر ماه ذى القعده و يا اوايل ماه ذى الحجه وبرای دوم درروز دوازدهم ربيع الأول صورت میگیرد .اما چگونگى شستوشوى آن، بدين صورت
است:
در سحرگاه روز تعيين شده برى شست و شوى كعبه معظمه، رييس
خدمه كعبه معظمه، لحظ بعد از طلوع آفتاب،
به كنار حطيم مى آيد، در حالیکه كليددار
كعبه كه از آل شيبه است او را همراهى مى كند.
در اين لحظه، درِ كعبه باز مى شود و خدمه ظرف های گلاب و بوتل های عطر گل و عود و عنبر و بخورها و چوب عود را به
همراه پارچه هايى كه معمولا ً از نوع شال كشميرى است، به درون كعبه انتقال داده
میشوند .
اين پارچه
ها را افراد به هنگام شست و شوى كعبه
به دور كمر خود مى بندند. همواره رسم بر اين بوده است كه رييس خدمتكاران و سدانت
كعبه، از پادشاهان، اميران، واليان و يا وزيران دولت و قضات و مديران ادارات و
بزرگان، جهت شست و شوى كعبه دعوت به عمل مى آورد.
پيش از آغاز اين مراسم، تمامى وسايل و لوازم شست و شوى در خانه كعبه
حاضر مى شود. رييس اوقاف طبق معمول جاروها را حاضر مى كند و وریس بخش زمزم،
مسؤولان حمل آب و سقاها را در كنار چاه زمزم حاضر مى كند. در اين هنگام ابتدا سطل
ها به وسيله سقاها از آب زمزم پر مى شود و دست به دست به وسيله خدمتگزاران كعبه به
داخل خانه خدا انتقال مى يابد. پس از انجام اين كارها، دعوت شدگان، به درون كعبه
راهنمايى مى شوند. سپس هر يك پارچه ها را
كه پيشتر به آن اشاره كرديم بر مى دارد و به كمر خود مى بندد و آنگاه جاروي ها به
دست مى گيرد
و همگى به شست و شوى درون كعبه به
وسيله آب زمزم مخلوط باگلاب مشغول مى شوند.
در پختم شست و شوى زمين كعبه و
بخشهايى از اطراف ديوارها پايينى آن، افراد به وسيله عطر گل به اندازه ارتفاع قامت
يك انسان ديوارها را با عطرهاى ياد شده آغشته مى كنند.
اين عطر گلها، در ظرفهايى آهنى سفيد
يا هم بوتل های شيشى قرار داده شده اند. در پايان عطر افشانى ديوارها،
عنبر و عود و چوب عود را در منقل های بسيار زيبايى قرار مى دهند و در فضای كعبه تبخير مى كنند و پس از خشك كردن زمين كعبه،
به وسيله اسفنج ها مخصوص و در انتهى مراسم شست و شوى كعبه معظمه و خوشبو كردن آن،
خدمتگزاران كعبه تعدادى از جاروهى استفاده شده در مراسم را بين افرادى كه در خارج
از كعبه و نزديك به درِ آن اجتماع كردهاند، تقسيم مى كنند.
عطری ساختن کعبه :
استفاده از عطر و پاكيزگى ، يكى از
بهترين عادات قدیمی عرب به شمار آمده و آنان همواره به وسيله بخور و عود و صندل و
كُنْدر و جز اينها، خود و محيط خويش را خوشبو و معطر مى كرده اند. دين مبين اسلام
نيز تأكيد فراوان بر اين مطلب داشته و روايات و احاديث فراوانى در اين مورد وارد
شده است كه از مجموعه آن احاديث و روايات مى توان اينگونه نتيجه گرفت كه اسلام
تأكيد فراوان بر استفاده از عطر و بخور و جز اينها، بخصوص به هنگام حضور در اجتماعات و نماز جمعه و اعياد
و بطور كلى در هر مناسبتى كرده است.
در
اين ميان، كعبه مشرفه، كه محلی است مقدس و
موقعيت خاصى را در ميان مردم در طول تاريخ داشته و دارد، از اين قاعده مستثنى
نبوده است و آن را همواره با عطرهى مختلف خوشبو مى كرده اند.
مورخین مینویسند که رسم عطری ساختن کعبه
حتی در دوران جاهليت نیز مروج بود
. وعربها بطور متداوم داخل وبیرون خانه
کعبه را بشمول دوشاخ قوچ از سوی پروردگار برای بجای اسماعیل ، برى حضرت ابراهيم عليه
السلام آورده شد و قربانى گرديد آن را بر ديوار مقابل درِ كعبه قرار داده بودند نيز معطر
می ساختند .
ناوه :
ناوه بر بام خانه، ميان ركن عراقى تا شامى و بر
فراز حجر اسماعيل واقع است. میگويند آن را نخست حجاج بن
يوسف بنا نهاد تا باران بر بام خانه جمع
نشود. در روايت آمده است كه دعا در زير ناودان كعبه مستجاب است.
حجر
خواننده محترم !
حجر ميان ركن
شامى و عراقى و با ديوارهاى به صورت نيم دايره، به ارتفاع 30/1 و عرض 50 سانتيمتر
قرار دارد.
مسمی ساختن
« حجر
» بنام « حجر اسماعیل » وآنرا به
اسماعیل علیه السلام،نسبت دادن خطا ء واشتباه میباشد ،زیرا این حجر مدتهای مدیدی پس از
اسماعیل علیه السلام به این حجر (دیوار کوتاه محوطه مانند) تبدیل شده است . بنا
بهتر وصحیح تر آنست که گفته شود: حجر، بدون اینکه
آنرا به کسی نسبت دهیم .
وانتساب کردن حجر به حجر
اسماعیل یک خطا ء است ، ازجانب دیگر هیچ نص صحیحی وارد و ثابت نشده است که در این محوطه (حجر) اسماعیل علیه السلام دفن شده باشد
یا اینکه هاجر در آنجا دفن شده باشد!هر چند که احادیث موقوفی با سند واهی در مورد
از طرف برخی از علما ء وارد شده است که در آنجا اسماعیل علیه السلام مدفون است!
(که این روایت به هیچ صورت قابل استناد
نمیباشد ) ( برای کسب معلومات دقیق میتوانید به کتاب « تحذیر الساجد من اتخاذ القبور
مساجد شیخ ألبانی رحمه الله ص 75 ، 76» مراجعه کنید.
وهمچنان ادعای مدفون شدن مادر اسماعیل علیه
السلام یا فرزندان وی در داخل کعبه امری بعید است و در این باره هیچ نصی به اثبات
نرسیده است.
مورخین مینویسند که در حقیقت ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام زمانیکه کعبه را بنا نهادند، آن قسمتی که اکنون بنام
حجر شناخته می شود نیز شامل خود کعبه بود بعدها دیوارهای کعبه بر اثر آتش و سیل
خراب شدند و در زمانیکه هنوز پیامبر صلی الله علیه وسلم به پیامبری مبعوث نشده
بودند قبیله قریش مابقی دیوارهای کعبه را نیز ویران کردند سپس از نو آنرا بنا
نهادند، ولی در هنگام تجدید بنا توسط قریش تمامی محوطه کعبه ایکه ابراهیم و
اسماعیل علیهما السلام ساخته بودند را بازسازی نکردند و آن قسمت که بنام حجر مشهور
است از اصل کعبه کم شد و لذا از آن خارج گشت (درحالیکه ابتدا محوطه حجر داخل محوطه
چهار دیوار کعبه بود) و در عوض با کم شدن محوطه کعبه، دیوار کوتاهی را در کنار کعبه
ساختند به نشانه اینکه آن قسمت (که الان حجر نامیده می شود) جزئی از کعبه است و
قریش پیمان بستند که داخل آن (حجر) نشوند مگر صدقه پاکی را بپردازند یعنی همان
شرطی را که لازم می دانستند قبل از داخل شدن به کعبه اجرا نمایند و همچنین شرط
کردند تا در آنجا معامله و بیعی انجام دهند.
و در صحیحین از عایشه رضی الله عنها
روایت است:
«عَنْ عَائِشَةَ رَضِیَ اللَّه عَنْهَا
قَالَتْ: سَأَلْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه وسلم عَنِ الْجَدْرِ، أَمِنَ
الْبَیْتِ هُوَ؟ قَالَ: «نَعَمْ». قُلْتُ: فَمَا لَهُمْ لَمْ یُدْخِلُوهُ فِی الْبَیْتِ؟
قَالَ: «إِنَّ قَوْمَکِ قَصَّرَتْ بِهِمُ النَّفَقَةُ». قُلْتُ: فَمَا شَأْنُ
بَابِهِ مُرْتَفِعًا؟ قَالَ: «فَعَلَ ذَلِکَ قَوْمُکِ لِیُدْخِلُوا مَنْ شَاءُوا،
وَیَمْنَعُوا مَنْ شَاءُوا، وَلَوْلا أَنَّ قَوْمَکِ حَدِیثٌ عَهْدُهُمْ
بِالْجَاهِلِیَّةِ، فَأَخَافُ أَنْ تُنْکِرَ قُلُوبُهُمْ، أَنْ أُدْخِلَ الْجَدْرَ
فِی الْبَیْتِ، وَأَنْ أُلْصِقَ بَابَهُ بِالأَرْضِ». (بخاری:1584)
عایشه رضیالله عنها میگوید: از رسول الله صلی الله علیه وسلم پرسیدم: آیا حطیم (قسمتی
که اکنون بنام حجر شناخته می شود) جزو کعبه است؟ فرمود: «بلی». عرض کردم: پس چرا
آنرا جزو بنای کعبه، قرار نداده اند؟ فرمود: «زیرا هزینه قومت (یعنی قریش) برای
این کار، کافی نبود». دوباره گفتم: چرا دروازة کعبه را در ارتفاع زیاد، قرار داده اند؟ فرمود: « برای اینکه
قومت کسی را که مایل باشند، اجازة ورود دهند و کسی را که نخواهند, از ورود به آن،
جلوگیری نمایند. و اگر قومت تازه مسلمان نبودند و بیم آن نمی رفت که این کار را
نپسندند, حطیم را جزو بنای خانه خدا، قرار می دادم و دروازة کعبه را نیز هم سطح
زمین، می کردم».
نماز خواندن در حجر:
آنچه که علما آنرا صحیح می دانند، اینست که نماز فرض در داخل کعبه
جایز نیست بجز نماز نوافل و سنت، و با توجه به مطالب فوق چون حجر هم در حقیقت بخشی
از کعبه بود که بعدها از آن جدا شد، لذا خواندن نماز فرض در آن محوطه نیز جایز
نبوده مگر نماز نوافل.
«عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ رَضِیَ الله
عَنْهُمَا: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم دَخَلَ
الْکَعْبَةَ، وَأُسَامَةُ بْنُ زَیْدٍ، وَبِلالٌ، وَعُثمَانُ بْنُ طَلْحَةَ
الْحَجَبِیُّ، فَأَغْلَقَهَا عَلَیْهِ، وَمَکَث فِیهَا، فَسَأَلْتُ بِلالا حِینَ
خَرَجَ: مَا صَنَعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه وسلم ؟ قَالَ: جَعَلَ عَمُودًا عَنْ
یَسَارِهِ وَعَمُودًا عَنْ یَمِینِهِ وَثلاثةَ أَعْمِدَةٍ وَرَاءَهُ، وَکَانَ
الْبَیْتُ یَوْمَئِذٍ عَلَی سِتَّةِ أَعْمِدَةٍ، ثمَّ صَلَّی. وفی
روایة: عَمُودَیْنِ عَنْ یَمِینِهِ. » (بخاری:505)
از عبد الله بن عمر رضی الله عنهما روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم
باتفاق اسامه بن زید، بلال و عثمان بن طلحه وارد کعبه شد. و عثمان بن طلحه دروازه
را بست. رسول الله صلی الله علیه وسلم پس از مدت کوتاهی، بیرون آمد.
عبد الله بن عمر میگوید: از بلال رضی الله عنه پرسیدم:پیامبر صلی الله
علیه وسلم داخل کعبه چه کرد؟ گفت: ایشان طوری ایستاد که یک ستون، سمت چپ و یک
ستون، سمت راست و سه ستون، پشت سرش قرار داشت. آنگاه، نماز خواند. قابل ذکر است که
کعبه در آن زمان، شش ستون داشت. و در روایتی دیگر آمده است که رسول خدا
صلی الله علیه وسلم دو ستون، سمت راست خود گذاشت.
بخش دوم - را با یک کلیک از اینجا بخوانید
مطالب خود را از طریق ایمیل sarajadib@gmail.com بما بفرستید
بانک موضوعی وبگاه " روشنایی "
